Jaap van Zweden Het is geen makkelijke dirigent, dat is al jaren bekend. Maar ook nadat Jaap van Zweden in mei concreet beschuldigd werd van grensoverschrijdend gedrag, blijft het stil in de orkestwereld. Hij dirigeert dit seizoen ogenschijnlijk alsof er niets gebeurd is.
Jaap van Zweden dirigeert het Chicago Symphony Orchestra in het Concertgebouw Amsterdam op 14 mei 2025.
Het is stil in de klassieke wereld. Stil rond dirigent Jaap van Zweden, Nederlandse trots op de bok van wereldorkesten die in mei werd beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag in onderzoeksprogramma Pointer (zie kader).
De klassieke wereld reageerde amper op de aantijgingen. Zelfs niet toen Van Zweden in juli, twee maanden na de uitzending, recidiveerde. Na een onthulling van een Hongkongs tijdschrift bevestigde een woordvoerder van Van Zweden dat er opnieuw een aanvaring was geweest met een musicus bij het Hong Kong Philharmonic Orchestra. „Fucking asshole” en „I can destroy you” zou Van Zweden hebben geroepen. Van Zwedens woordvoerder zei daar toen over: „Het was een werkgerelateerde woordenwisseling tussen twee mannen die vrijwel direct is uitgesproken en bijgelegd. Het is een aanvaring zoals mannen die kunnen hebben, soms gaat dat vrij stevig en dat is wat het is.”
Onderzoeksprogramma Pointer (KRO-NCRV) sprak voor een uitzending in mei met ruim vijftig musici, directie- en stafleden uit zeven orkesten die Van Zweden de afgelopen 25 jaar dirigeerde, die durfden vertellen over Van Zwedens intimiderende omgangsvormen, schofferingen en kleineringen. Voor velen hadden die blijvende gevolgen. Musici vertellen dat ze zich ziek melden als Van Zweden dirigeert, of kalmerende middelen gebruiken. Experts in grensoverschrijdend gedrag die Pointer raadpleegde, herkennen een patroon van angst.
Dat Jaap van Zweden niet de makkelijkste dirigent is, wist de orkestwereld al jaren. The Dallas Morning News schreef al eens een artikel over vermeend grensoverschrijdend gedrag tijdens zijn chefschap van het Dallas Symphony Orchestra tussen 2008 en 2018. In 2023 gaf hij in een interview met NRC toe dat hij een hoornist „waarschijnlijk” weken achter elkaar bleef zeggen dat het beter moest. „Maar ik ga niet meer door tot het uiterste. Ik ben daarin echt veranderd”, zei hij toen.
In de uitzending van Pointer las Van Zweden op camera een reactie voor in een zelfopgenomen filmpje. Hij geeft daarin onder andere toe dat hij musici „op intense toon” kan aanspreken „in het bijzijn van 120 andere musici”, en dat dat „niet altijd even prettig” is. „Overigens, Amsterdamse directheid is mij ook niet vreemd. Dat mag echter nooit een excuus zijn voor een werkomgeving die tot verkramptheid leidt of het gebruik van kalmeringsmiddelen.” Hij zegt open te staan voor kritiek en graag te willen horen hoe zijn manier van werken beter kan. De niet-anonieme getuigenissen ontkent hij. Hij biedt ook geen excuses aan.
Ogenschijnlijk is er niets gebeurd na de uitzending van Pointer. Musici kregen geen (openbare) excuses van Van Zweden, en ook geen uitleg over hoe hij zijn ingesleten gewoontes wil verbeteren. Orkesten hebben hun publiek niet laten weten hoe de veiligheid van musici gewaarborgd wordt als Van Zweden komt dirigeren. Desondanks staat Jaap van Zweden dit seizoen op menig orkestagenda. Hoe kan dat?
Jaap van Zweden is in Nederland gigantisch succesvol, niet in de laatste plaats vanwege de nationale trots die hij aanwakkert. Jaap, het vioolwonderkind dat het al op negentienjarige leeftijd tot concertmeester van het Concertgebouworkest schopte, de ‘Amsterdamse schelm’ die het daarna ook als dirigent op de wereldpodia heeft gemaakt, is ‘van ons’. Daar zijn het Nederlandse publiek en sponsoren trots op. Hij verkoopt zalen uit. Twee concerten met Van Zweden en het Hong Kong Philharmonic in het Concertgebouw eind augustus waren stijf uitverkocht. Van Zweden staat ook nog steeds op de rol bij het Concertgebouworkest. Sterker, hij dirigeert daar in januari het Annual Gala, het chicste stakeholdersconcert van het jaar, zonder dat het orkest op de affaire is ingegaan.
De onderzoeksbevindingen van Pointer noemt KCO-directievoorzitter Dominik Winterling desgevraagd per mail „vreselijk”. „Maar tegelijkertijd kunnen en willen wij op dit vlak alleen handelen als er sprake zou zijn van incidenten in onze organisatie. Tot op heden hebben wij nooit meldingen van ongepast gedrag over Jaap van Zweden ontvangen.” Volgens Winterling heeft het Concertgebouworkest „het idee dat Jaap de klachten serieus neemt”. Op de vraag of dat ‘idee’ een gevoelskwestie is, of dat concrete eisen aan Van Zweden zijn gesteld: „We hebben de reactie van Van Zweden in de Pointer-aflevering gezien en geconstateerd dat de beschuldigingen hem raken.” Er zou „goed contact” zijn, maar Van Zweden wordt niet anders behandeld: „We maken ons er sterk voor dat elke gastartiest weet dat wij een veilige en respectvolle werkomgeving verwachten.” Daarmee is de veiligheid van musici volgens Winterling gewaarborgd: „Wij hebben al heel lang goedwerkende procedures om een veilige werkomgeving te creëren.” Daar zouden musici nogmaals op gewezen zijn.
Van de zes Concertgebouworkestmusici die NRC vroeg of er inderdaad geen zorgen leven, wil er één anoniem („om geen vragen van collega’s te krijgen”) reageren. „We hebben inderdaad een intern bericht gehad: ‘mocht er iets zijn, kom naar voren’.” In de jaren dat deze musicus met Van Zweden werkte, kan die zich geen „echt heel erg onaangepast gedrag” herinneren. „Maar ik denk dat er een groot verschil is tussen gastdirigent en chef-dirigent zijn. Als gast wil je teruggevraagd worden, dan moet je je een beetje gedragen. We zagen dat ook met Gatti. Zodra hij chef-dirigent werd, veranderde zijn hele manier van werken met ons.” (De samenwerking met chef-dirigent Daniele Gatti werd in 2018 gestopt wegens vermeend grensoverschrijdend gedrag.)
Van Zweden was tot vorig jaar chef-dirigent van het Hong Kong Philharmonic Orchestra. Het Hongkongse tijdschrift dat de onthullingen deed over de recente aanvaring met een musicus, schreef ook dat uit een interne enquête onder de musici bleek dat meer dan de helft van de respondenten Van Zweden niet meer als dirigent wilde. Het orkest reageerde afgelopen week niet op vragen van NRC.
Het andere orkest waar Van Zweden chef is, het Seoul Philharmonic Orchestra, reageert wel. Er zou niks veranderd zijn aan de professionele werkrelatie, e-mailt orkestdirecteur Jung Jae-wal. „Tot op heden zijn er binnen de organisatie geen zaken aan het licht gekomen, noch zijn dergelijke zorgen aan mij gemeld. Als algemeen directeur zal ik het orkest met grote aandacht blijven volgen, om zo te helpen voorkomen dat er zich gedragingen voordoen die de integriteit van onze instelling kunnen aantasten.” Ook zegt hij het niet nodig te vinden om extra veiligheidsmaatregelen te nemen.
Vanaf seizoen 2026-2027 wordt Jaap van Zweden chef van het Orchestre Philharmonique de Radio France. Gevraagd naar hun zorgen over de veiligheid van hun musici antwoordt directeur Jean-Marc Bador schriftelijk dat hij de gevoelens van alle musici die hun verhaal doen in de uitzending van Pointer „ten diepste respecteert”. Hij zegt dat het orkest in twee recente samenwerkingen geen ervaringen heeft gehad zoals in de pers zijn beschreven. „Wij vertrouwen erop dat Jaap van Zweden dit partnerschap zal leiden met wederzijds respect, zoals hij heeft aangegeven te willen doen.”
Met het Antwerp Symphony Orchestra, waar Van Zweden chef was tussen 2008 en 2012, dirigeert hij dit seizoen onder andere in Heerlen en Eindhoven. Ook directeur Joost Maegerman mailt met Van Zweden te hebben gesproken. Welzijn zou binnen het orkest al „langere tijd centraal staan” en „elke zorg die bij ons wordt geuit, nemen we ernstig en krijgt onze volle aandacht”. Wat er is besproken en of er zorgen zijn geuit, zegt hij niet.
Naast de al genoemde orkesten staat Van Zweden ook in de agenda van de San Francisco Symphony, het Chicago Symphony Orchestra en het NHK Symphony Orchestra.
Hans Verbugt was directeur van het Antwerp Symphony Orchestra tijdens Van Zwedens chefschap. Hij weet „zoals iedereen” dat Van Zweden „bruut is en schoffeert”. Veel orkestmusici zullen achter de schermen dan ook wel degelijk blij zijn met de media-aandacht voor zijn gedrag, denkt Verbugt. „Als in Antwerpen bekend was dat Jaap maandagochtend kwam, zat geen elke muzikant zondagavond op de bank. Iedereen studeerde door. Jaap stelt de allerhoogste eisen aan zichzelf, en dat verwacht hij ook van zijn musici. Ben je niet voorbereid, of ben je niet goed genoeg, dan is hij keihard. Hij liet ook wel eens de laatste rij van de tweede violen, de zwakke plekken, solo spelen. Dat is natuurlijk lullig. Ik heb Jaap hier vaak op aangesproken.” Toch heeft dat later de problemen in Dallas en Hongkong niet voorkomen. Hoe daar ruimte voor bleef? Verbugt: „Als een concert heel goed gaat, kan Jaap musici optillen. Dat maakt een hoop goed voor publiek en ook musici.”
„Het publiek heeft een held nodig”, zegt Simone Meijer, directeur van het Radio Filharmonisch Orkest waar Jaap van Zweden van 2005 tot 2011 chef was. Omdat het Radio Filharmonisch het enige orkest is dat niet afhankelijk is van kaartverkoop (het speelt voor de radio), denkt Meijer dat zij zich meer durft uit te spreken dan andere orkestdirecteuren. „Veel publiek doet alles af als gezeur. Zeggen dat het ligt aan musici die hun partij niet kennen. ‘Dit is onze Jaap en daar blijf je vanaf!’” Maar dat het ook gaat om „onze musici”, daar gaat het publiek volgens Meijer aan voorbij.
Meijer begon vorig jaar als directeur, vlak voor een productie met Van Zweden. Ze ving toen direct bezorgde signalen van musici op, vertelt ze. „Ik heb daar toen met Jaap over gesproken en mede daardoor is het volgens mij goed gegaan. Maar concrete beloftes deed hij in dat gesprek niet.”
Wat Meijer wel kan vertellen: dat sommige musici zich inderdaad bewust laten uitroosteren wanneer Van Zweden komt dirigeren. „Maar omdat dat bij andere dirigenten ook gebeurt, is het lastig te zeggen wanneer een dirigent te ver gaat. Er kunnen drie mensen je kamer binnenstormen en een groot probleem hebben, en twintig zeggen dat ze het fantastisch vinden. Hoewel in geval van Jaap ook de musici die het fantastisch vinden, zeggen dat hij zich gedraagt op een manier die niet kan.”
De komende twee jaar heeft het Radio Filharmonisch geen plannen met Jaap van Zweden. Of hij daarna nog komt dirigeren wil Meijer „niet uitsluiten, maar ook niet toezeggen”. Dat het verder in de orkestwereld zo stil blijft rondom Van Zweden, vindt zij jammer: „Het is de taak van de hele sector om ervoor te zorgen dat musici respectvol met elkaar omgaan. Maar: ik denk ook dat als er nú weer iets gebeurt, het heel hard kan oplaaien.”
Source: NRC