Oorlog in Oekraïne De NAVO toonde zich deze week tevreden over het neerhalen van enkele Russische drones boven Polen. Maar westerse en Oekraïense oorlogsanalisten stellen vraagtekens bij de effectiviteit van de operatie.
De Poolse premier Donald Tusk bezocht donderdag een luchtmachtbasis, een dag nadat Russische drones het luchtruim van zijn land diep waren binnengedrongen.
Hoewel in NAVO-kringen een gevoel van trots leek te heersen nadat Poolse en Nederlandse gevechtsvliegtuigen woensdag een handvol Russische drones boven Pools grondgebied hadden neergehaald, hadden veel defensie-analisten in Oekraïne hun eigen kijk op de manier waarop het machtigste defensieblok op aarde het Russische gevaar had afgewend.
Want, ter nuancering van de kleine twintig drones die Polen woensdag te verwerken kreeg: Kyiv telde diezelfde dag ruim vierhonderd drones en tientallen raketten boven Oekraïne, terwijl het land drie dagen eerder ruim achthonderd drones en dertien raketten op de radar aantrof. Honderden Russische drones per dag is de norm geworden.
En van de negentien drones die woensdag het Poolse luchtruim waren binnengedrongen schakelden de NAVO-jagers slechts ‘drie of vier’ uit. Volgens Polen werden de projectielen tijdens hun vlucht geobserveerd, en werden alleen de drones die een potentieel gevaar vormden neergehaald.
Volodymyr Zelensky was er woensdag snel bij. De Oekraïense oorlogspresident waarschuwde niet alleen dat de Russische agressie een gevaar vormt voor elke onafhankelijke staat in de regio, hij deed nog iets anders. Hij bood Warschau alle steun aan die het land kan gebruiken om zich te verweren tegen Russische langeafstandsdrones: data over de droneaanval, maar ook hulp bij het opzetten van een passend alarmeringssysteem en informatie over de wapens die de projectielen effectief – en herhaaldelijk – kunnen bestrijden.
„De inzet van F-35’s en F-22’s tegen drones toont aan dat we nog niet voorbereid zijn”, schreef de Amerikaanse generaal in ruste Ben Hodges over de NAVO-reactie boven Polen.
De voormalige bevelhebber van de Amerikaanse strijdkrachten in Europa was niet de enige die zijn zorgen uitte over de Europese paraatheid. „Nu zwaaien er een paar drones af”, zegt Jacco Dominicus, die zich als onderzoeker bij het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum onder meer buigt over de effectieve afweer. „Maar wat als er op ons grondgebied zo’n massale aanval plaatsvindt? Vandaag zijn we misschien nog wel in staat dat af te wenden. Maar lukt het over een paar dagen nog een keer? Op deze manier raak je snel door je luchtverdedigingsmiddelen heen.”
Nederland zette in Polen de F-35 in, het meest geavanceerde en volgens fabrikant LockheedMartin „meest dodelijke” gevechtsvliegtuig ter wereld. „Die beschikt eigenlijk over drie mogelijkheden om een doel uit te schakelen”, zegt Dominicus. „Een boordkanon en twee typen raketten: de infraroodgeleide Sidewinder en de radargeleide AMRAAM.” Op foto’s op sociale media zijn de brokstukken van een AMRAAM-raket te zien, in een Pools veld tussen de tomaten. „Dus daar is er in elk geval eentje van gebruikt.”
De kostprijs van deze Advanced Medium Range Air-to-Air Missile: een slordige 1,5 miljoen euro. De kosten van een Shahed-136 (Geran-2, oftewel ‘Geranium’) langeafstandsdrone met explosieven liggen voor Rusland – omgerekend – tussen de 20.000 en 40.000 euro. En de eenvoudige ‘lokdrone’ Gerbera (‘Geitenbloem’), deels gemaakt van piepschuim en hout, kost iets meer dan 8.000 euro.
Deze langeafstandsdrones kúnnen worden uitgerust met een explosieve lading, maar zijn veel vaker ‘leeg’ en dienen dan als afleiding om de Oekraïense radar- en luchtafweersystemen te verzadigen. Rusland gebruikt beide modellen door elkaar. Als er plots driehonderd op de radar verschijnen is het lastig te bepalen waar het werkelijke gevaar is. En hoewel de lokdrones over het algemeen vrij zijn van explosieven, blijft het wenselijk om vijandelijke vliegende objecten uit te schakelen.
Het doet denken aan de (ontkrachte) legende van de ‘ruimte-pen’. In de jaren zestig, tijdens de Koude Oorlog, zouden de Amerikanen miljoenen dollars hebben besteed aan de ontwikkeling van een pen waarmee ondersteboven, zonder zwaartekracht, kon worden geschreven. Geconfronteerd met hetzelfde probleem vonden de wetenschappers in de Sovjet-Unie een eenvoudiger oplossing: de kosmonauten kregen potloden mee.
Nu zal de kostenvergelijking van westerse anti-dronewapens niet doorslaggevend zijn, want een verijdelde aanval voorkomt ook schade en leed. Maar duidelijk is dat AMRAAM-raketten geen duurzaam antwoord vormen op het elimineren van Russische drone-zwermen. Ze zijn technisch hoogstaand, worden beperkt geproduceerd en zijn vooral bestemd voor vijandelijke wapens van een hoogwaardiger kwaliteit, zoals gevechtsvliegtuigen.
„Zelfs als geld helemaal geen rol speelt, heb je de voorraden niet snel aangevuld”, zegt Dominicus. „Dit is geen wapen van ‘vandaag besteld, morgen in huis’. De fabrikant heeft dit niet liggen – die produceert op aanvraag.” Een beter wapen bleek de NAVO dus niet voorhanden te hebben gehad langs de Poolse grens.
In Oekraïne wordt met verbazing gekeken naar hoe weinig paraat de NAVO zich toonde. De ‘P van Paniek’, zo vat de Oekraïense militair analist Ivan Stoepak de reactie van de Poolse autoriteiten op de drones samen. Nederland gaat twee extra Patriot-luchtafweersystemen stationeren in Polen. Ook heeft Nederland begin dit jaar 22 anti-drone kanonsystemen besteld, de Skyranger 30 van Rheinmetall. Die zullen mogelijk in 2028 geleverd worden. Stoepak: „Ik wil alleen maar zeggen: jongens, jullie putten jezelf helemaal uit als jullie elke keer dat de pet van de admiraal in het water waait, een vliegdekschip laten uitvaren voor de reddingsmissie.”
Voor het afslaan van massale aanvalsgolven zoals Oekraïne elke paar dagen te verduren krijgt, zijn andere oplossingen nodig. Allereerst zijn dergelijke aanvallen bijzonder moeilijk af te weren, getuige de dagelijkse schade en slachtoffers die Rusland met zijn explosieve langeafstandsdrones maakt. Maar er is een aantal strategieën die werken.
Oekraïne vertrouwt op mobiele luchtafweertroepen. Groepjes van vier – vrijwilligers of militairen – die met een pick-up-truck afgaan op luchtmeldingen en met een nachtkijker of hittezoeker de drones lokaliseren en uitschakelen met een Browning M2 zwaar machinegeweer. Die hebben een bereik van maximaal twee kilometer; daarmee kunnen ze Shahed-136 kamikazedrones pas onder vuur nemen zodra die hoogte verliezen en richting hun doel zakken.
Maar de Gerbera-lokdrones, die woensdag in Polen waren beland, vliegen over het algemeen lager dan de Shaheds, en kunnen effectief worden geëlimineerd met deze methode – voor een fractie van de kosten van de inzet van een F-35.
Oekraïne werkt daarnaast ook aan signaalverstoring – beter bekend als elektronische oorlogvoering (EW). Voor langeafstandsdrones gaat het dan om het verstoren van de gps-verbinding. Het verstoren van die satellietverbinding is over het algemeen effectief tegen de ‘lokdrones’, maar werkt al minder of niet meer tegen de explosieve Shahed-136.
Rusland ontkent nog altijd dat het zijn drones op doelen in Polen had afgestuurd, en verwijst naar de Oekraïense elektronische oorlogvoering die de drones uit koers zou hebben gebracht. De omvang, het vluchtpad van de drones en timing van het incident doen echter anders vermoeden – voorafgaand aan de op het Westen gerichte militaire oefening Zapad, die dit weekeinde wordt gehouden. Ook wordt in Europa juist nu gesproken over een Europese afschrikkingsmacht in Oekraïne, zeer tegen de zin van het Kremlin.
Een betere verdediging tegen de Russische dreiging is niet alleen een zorg binnen de NAVO, ook de Europese Unie wil haar ‘oostflank’ beter beschermen. De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, herhaalde woensdag haar wens om een ‘dronemuur’ op te trekken in de oostelijke lidstaten. „Europa’s oostflank houdt heel Europa veilig”, zei ze tijdens haar jaarlijkse toespraak tot het Europees Parlement, in Straatsburg. „Van de Oostzee tot de Zwarte Zee.”
Zij pleit voor investeringen in „real time surveillance vanuit de ruimte, zodat geen enkele troepenbeweging ons ontgaat”. Dat klinkt uitermate ambitieus, maar details gaf Von der Leyen niet. In oktober zal ze een pakket aan defensieplannen aan de Europese leiders voorleggen.
De afgelopen dagen hebben wapenfabrikanten en defensiediplomaten uit onder meer de Baltische staten, Duitsland en Denemarken zich al in Oekraïne gemeld voor informatie over de anti-dronesystemen die het belaagde land de afgelopen jaren heeft ontwikkeld, schreef The Kyiv Independent vrijdagochtend.
De meest veelbelovende oplossing waar Oekraïne op dit moment aan werkt zijn ‘onderscheppingsdrones’. In de afgelopen maanden is dit type afweer succesvol gebleken – al is er nog weinig over bekend hoe ze precies werken. Eén van de modellen wordt vanaf de grond bestuurd, jaagt achter een vijandelijke aanvalsdrone aan en blaast zichzelf op zodra hij in de buurt is.
Donderdag werd bekend dat het Verenigd Koninkrijk een fabriek opent om ‘onderscheppingsdrones’ op grote schaal te gaan produceren. Dat heeft de naam ‘Project Octopus’ meegekregen.
Andere modellen waarover gesproken wordt zijn technisch meer hoogstaand – zoals loitering drones die stationair in de lucht blijven hangen om een naderend geleid projectiel af te schieten. Ook zou sprake zijn van een AI-gestuurde drone die autonoom de achtervolging kan inzetten op een Shahed.
Source: NRC