Het Braziliaanse Hooggerechtshof heeft oud-president Bolsonaro veroordeeld tot een gevangenisstraf van 27 jaar en 3 maanden voor een poging tot staatsgreep.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Brasilia.
Jair Messias Bolsonaro (70), de man die Brazilië al jaren tot op het bot verdeelt, is veroordeeld voor het leiden van een criminele organisatie en een poging tot staatsgreep. Donderdag bezegelde het Hooggerechtshof zijn lot. Vier van de vijf rechters die over de zaak oordelen, gingen mee in de aanklacht van het Braziliaanse Openbaar Ministerie: tijdens zijn presidentschap (2019-2023) gebruikte Bolsonaro de structuur van de staat in een poging de democratie buitenspel te zetten en aan de macht te blijven.
Bolsonaro kwam dicht bij de uitvoering van zijn plan. Onder zijn handlangers waren hooggeplaatste militairen, deze week werden ook de voormalige commandant van de marine, een luitenant-kolonel en drie (voormalige) generaals veroordeeld. De staatsgreep ketste in december 2022 af op de weigering van de commandanten van de land- en de luchtmacht.
Het complot kwam aan het licht nadat op 8 januari 2023, een week na de inauguratie van de linkse president Luiz Inácio Lula da Silva (79), duizenden Bolsonaro-aanhangers het parlement, het presidentieel paleis en het Hooggerechtshof hadden bestormd. Die geweldsuitbarsting leidde tot een groot politieonderzoek, dat zich al snel richtte op Bolsonaro en zijn belangrijkste ministers.
Vanaf 8 januari herleidde de federale politie de gebeurtenissen naar een beginpunt in de zomer van 2021. Met een kleine anderhalf jaar te gaan tot de verkiezingen en met de hete adem van Lula al in zijn nek (zijn rivaal en tevens oud-president was dat voorjaar verlost van een omstreden strafblad en beloofde een comeback te maken), begon Bolsonaro leugens te verspreiden over de Braziliaanse stemcomputers.
Dit was volgens justitie een eerste stap in een omvangrijk plan dat toewerkte naar een staatsgreep. Veelvuldig verkondigden de president en zijn handlangers complottheorieën over (naderende) verkiezingsfraude en uitten dreigementen richting de rechterlijke macht.
In de gespannen maanden tussen de verkiezingen van oktober 2022, die Bolsonaro nipt verloor van Lula, en de machtsoverdracht op 1 januari 2023 bespraken Bolsonaro en zijn handlangers een draaiboek voor militair ingrijpen bij het Hooggerechtshof en het electoraal hof. Getrouwen van Bolsonaro beraamden tegelijkertijd een plan om de gekozen president Lula, diens vicepresident Geraldo Alckmin en rechter Alexandre de Moraes te vermoorden.
Tijdens drie zittingsdagen stemden de vijf rechters deze week over de aanklacht tegen een eerste ‘kerngroep’ van acht verdachten, met Bolsonaro als vermeende leider van de groep. In een vlammend openingsbetoog hekelde rechter Moraes, die de zaak leidt, de ‘criminele organisatie’ die veertig jaar na de militaire dictatuur (1964-1985) Brazilië bijna deed terugkeren naar een autocratisch regime.
Volgens de advocaten van de verdachten zijn de vele bewijzen van justitie, bestaande uit in beslag genomen documenten, audiobestanden en chatgesprekken, slechts weergaven van gedachte-experimenten die nooit ten uitvoer werden gebracht. Moraes verbindt, net als hoofdaanklager Paulo Gonet, alle gebeurtenissen tot één gecoördineerde aanval op de Braziliaanse democratie. Rechter Flavio Dino (recent benoemd door president Lula) kwam dinsdag na Moraes tot hetzelfde oordeel.
Alleen de dissidente rechter Luiz Fux, die woensdag als derde zijn stem uitbracht, wees alle aanklachten tegen Bolsonaro af en stelde dat dit smaldeel van het Hooggerechtshof (dat in totaal uit elf rechters bestaat) niet bevoegd is om over de zaak te oordelen. In een voordracht van ruim twaalf uur waarschuwde hij dat rechters hun rol niet moeten verwarren met die van politicus en herhaalde daarmee een veelgehoorde klacht onder Brazilianen: dat het Hooggerechtshof te machtig en te politiek is geworden.
Fux’ kritiek werd ontvangen als lichtpuntje door de advocaten van de verdachten, maar kon niet voorkomen dat rechters Cármen Lúcia Antunes Rocha en Cristiano Zanin (zij in 2006, hij in 2023 benoemd door Lula) de beslissende stemmen uitbrachten: Bolsonaro en zijn zeven medeplichtigen zijn allen schuldig.
Onduidelijk is nog of Bolsonaro naar een speciale gevangenis moet of, zoals nu al het geval is, zijn straf vanwege gezondheidsproblemen in huisarrest mag uitzitten.
De advocaten van de veroordeelden zullen, met het afwijkende discours van rechter Fux in de hand, bezwaar maken tegen het vonnis en de strafmaat en proberen aan te sturen op een plenaire behandeling door het volledige elfkoppige Hof. Dat laatste lijkt onwaarschijnlijk vanwege de grote eensgezindheid onder vier van de vijf rechters. Mogelijk lukt het de advocaten wel, samen met de dissidente rechter Fux, iets lagere straffen af te dingen. De straffen worden pas ten uitvoer gebracht wanneer de verdediging is gehoord en het proces volledig afgerond.
Bolsonaro’s veroordeling belooft de relatie tussen Brazilië en de VS nog verder onder druk te zetten. Vorige maand voerde de Amerikaanse president Donald Trump invoerheffingen van 50 procent in op een groot deel van de Braziliaanse export richting de VS. Volgens Trump is sprake van een ‘heksenjacht’ tegen Bolsonaro. In een eerste reactie op de veroordeling van donderdag zei Trump ‘niet blij’ en ‘verbaasd’ te zijn. In reactie op vragen over Brazilië zei woordvoerder Karoline Leavitt deze week dat de VS bereid zijn om ‘economische en militaire macht’ te gebruiken ter verdediging van vrijheid van meningsuiting wereldwijd.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant