Biografie Ondernemer en patriot Pieter Vreede speelde een cruciale rol in de Nederlandse geschiedenis. Toch is hij vrijwel alleen onder historici bekend. Dat moet veranderen.
Pieter Vreede Beeld Regionaal Archief Tilburg
Pieter Vreede heeft alle kwaliteiten van een filmheld: radicale baanbrekende ideeën, doorzettingsvermogen, hartstocht, maar ook drift en roekeloosheid. Iemand die Nederland tussen 1780 en 1798 op een heel ander spoor zette. Toch kent, buiten de kringen van historici, bijna niemand hem. Hij werd in zijn eigen tijd wel vergeleken met Robespierre, een vergelijking die ophoudt bij de enorme achtervolgingswaan en gewelddadigheid van de Franse revolutionair. Vreede ging geweld veelal uit de weg, maar verder leek zo’n beetje alles geoorloofd om zijn doelen te bereiken: omkoping, zwartmakerij van tegenstanders, manipulatie van verkiezingen, en eens in de zoveel tijd een staatsgreep.
Pieter Vreede heeft ook wel iets van Giuseppe Garibaldi. Zoals Garibaldi het al eeuwenlang verbrokkelde Italië aaneen wist te sluiten, zo legde Vreede het fundament voor de eenheidsstaat Nederland. Het verschil tussen beide mannen is het enorme charisma en gevoel voor theater bij de bedreven militair Garibaldi, tegenover het regelmatig wat solitair en verbeten opereren van de industrieel Vreede. Dat Vreede nog geen promille van de roem van Garibaldi geniet, zal veel te maken hebben met het cynische gegeven dat overwinnaars nog altijd de geschiedenis schrijven.
Dankzij grondig archiefonderzoek van historicus Dirk Alkemade krijgt Vreede na ruim twee eeuwen eindelijk een volwaardige, om niet te zeggen monumentale biografie. Er rijst het beeld uit op van een doordouwer met een scherp oog voor grote misstanden in zijn tijd. Hij kwam met oplossingen, die soms hun tijd meer dan een eeuw vooruit waren. Kortweg: tegen de macht van de regenten, tegen slavernij, voor vergaande democratisering, zelfs voor vrouwenkiesrecht.
Gekeken naar Vreedes afkomst zou je niet meteen een revolutionair in hem vermoeden. Hij werd in 1750 geboren in een steenrijke Leidse familie van textielfabrikanten. De Vreedes waren doopsgezind, en hadden alleen al om die reden geen uitzicht op deelname aan de lokale politiek, die nu eenmaal vast in handen was gereformeerde regentenfamilies. Dat gevoel van achterstelling zal hebben meegespeeld in Vreedes enthousiasme voor de patriottenbeweging die in de tweede helft van de achttiende eeuw het regentendom wilde breken.
Onder invloed van denkers als Locke, Rousseau en Montesquieu, en grote internationale gebeurtenissen als de Amerikaanse vrijheidsstrijd en de Franse Revolutie (1789) begon er van alles te gisten en schuiven. Ideeën over zeggenschap, menselijke gelijkwaardigheid en andere mensenrechten werden besproken in de tijdschriften en koffiehuizen. Intussen leefde onder de brede burgerij het besef dat met de aanhoudende economische crisis van de achttiende eeuw, de rijkdom en macht van de vroege zeventiende eeuw niet vanzelf zouden terugkeren. Er moest iets gebeuren. Maar wat? Van het geredekavel in de tijdschriften en de cafétafels ging het niet komen.
Omstreeks 1780 ontwaakte in de dertigjarige en inmiddels zelf ook zeer succesvolle textielondernemer Pieter Vreede het revolutionaire vuur. Bij alles wat er daarna aan revolutionairs gebeurt, is hij op een of andere manier betrokken, veelal in de voorste linies, en op de beslissende momenten als aanvoerder. Vreede begon omstreeks 1780 als pamflettist, vooral tegen het huis van Oranje en zijn paladijnen. Schrijven en publiceren zou Vreede zijn hele verdere leven blijven doen, ook in fictieve vorm. Het levert hem een groot netwerk van medescribenten op, zelfs internationaal – Vreede mag vooraanstaande revolutionairen als Joan Derk van der Capellen en John Adams tot zijn vrienden rekenen.
Vreedes teksten werden steeds radicaler. Hij wilde vergaande democratie, de regentenkliek moest geheel verdwijnen. Vanuit tal van genootschappen in de hele Republiek kwamen vergelijkbare geluiden, een rumoer dat al omstreeks 1781 aanzwol tot een steeds militantere patriottenbeweging. De patriotten richtten in verschillende steden bewapende vrijkorpsen op. Steden wisten elkaar steeds beter te vinden. Vreede is een van de architecten van steeds verdergaande militaire samenwerking van de patriotten, die wel op overmoed moest uitlopen: de arrestatie van Wilhelmina van Pruisen, de vrouw van de gehate stadhouder Willem V, bij Goejanverwellesluis in juni 1787. Een berucht moment in de vaderlandse geschiedenis; dit incident leidt tot het binnenmarcheren van het Pruisische leger. De patriotten kunnen niet anders dan naar het buitenland vluchten. Vreede komt in het Vlaamse Lier terecht. Dat hij naast revolutionair ook altijd volbloed ondernemer bleef, blijkt uit het meteen weer opstarten een groot textielatelier.
In 1790 verplaatste hij de productie naar Tilburg, en legde daarmee de basis van de textielindustrie die dit dorp tot een stad zou maken. In het achtergestelde Brabant bemoeide Vreede zich weer met politiek en weet zowaar enkele democratische hervormingen door te drukken.
Na de Franse Revolutie van 1789 hadden de patriotten in Parijs opeens machtige internationale bondgenoten. De patriotten vatten weer moed, en Parijs begon steeds meer mee te kijken en mee te sturen. Vreede hield wel steeds het hoofddoel voor ogen: verdrijving van Oranje en het regentendom en de vestiging van een democratische eenheidstaat, met een solide grondwet. In 1795 werd stadhouder Willem V met Franse hulp definitief verdreven; het begin van de Bataafse Republiek. De Fransen stuurden nog wel even een rekening van honderd miljoen gulden.
Het ging Vreede niet snel genoeg. Op 22 januari 1798 pleegde hij met een klein clubje medestanders een staatsgreep. In korte tijd werd nu een grondwet geschreven, die onder historici doorgaat voor de fraaiste grondwet uit de Nederlandse geschiedenis. Het federale stelsel van losse gewesten met hun eigen regeltjes en tradities werd vervangen door een centraal geleide eenheidsstaat. Mensenrechten werden verankerd; er kwam vrijheid van drukpers, godsdienst enzovoort. Er werden hervormingen van het onderwijs, de belastingen en het leger aangekondigd. En er werden zuiveringen in gang gezet. Eenieder die met het Oranjebewind had geheuld, zou zich voor minstens tien jaar stil moeten houden. Dit riep weerstand op; na 142 dagen werd het bewind van Vreede beëindigd door een nieuwe staatsgreep.
Vreede leefde lang genoeg, nog zo’n veertig jaar, om mee te maken hoe – na nog een hevig avontuur met de gebroeders Bonaparte – Nederland in handen kwam van restauratieve krachten. Het land werd zelfs een monarchie, met een Oranje aan het bewind. De laatste restjes democratie en mensenrechten verdwenen. En zo ging ook de faam van Vreede ten onder.
De biografie, waarop Alkemade eerder dit jaar promoveerde, is voor een belangrijk deel ook een ideeëngeschiedenis van twee, drie decennia vol revolutievuur. Het levensverhaal van Vreede raakt daarbij nogal eens bedolven onder een stroom details uit oeverloze discussies onder tijdgenoten. Het opwindende leven van die moedige en visionaire Pieter Vreede verdient het om nog een keer in zo’n 250 bladzijden te worden beschreven. Laat Dirk Alkemade dat doen, hij kan het, voor de details verwijst hij dan naar zijn proefschrift. Hij zou daarmee Vreede meer recht doen, die ook zelf niets moest hebben van de „eindelooze haerkloverijen” van zijn collega-revolutionairen.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC