Naja Marie Aidt Een vrouw verwerkt een trauma in Oefeningen in donkerte. De roman weerspiegelt dat proces vol herhalingen, maar nodigt ook uit tot reflecties op het vrouw-zijn.
Foto Getty Images
‘Er gebeurt niet veel, maar dat is de bedoeling. Ik sta op, drink koffie, kijk uit het raam. Ik maak een wandeling. Ik kijk tv.’
Querido, 256 blz. € 23,99
In Oefeningen in donkerte, de nieuwe roman van de in Denemarken geprezen en gelauwerde Naja Marie Aidt (Groenland, 1963), is een naamloze verteller van 57 jaar aan het woord. Ze gaat na een recente gebeurtenis gebukt onder een post-traumatische stressstoornis (PTSS) en neemt de lezer mee door de moeizame tocht naar betere tijden. Haar leven zal desalniettemin nooit meer hetzelfde zijn, alleen al omdat de behandeling bij de ‘PTSS-man’ en de noodgedwongen stilstand haar dwingen tot het heroverwegen van alles: wie is ze is, wie ze was, hoe dat zo kwam.
Van Aidt verscheen in 2018 de Nederlandse vertaling van het autobiografische Het boek van Carl, waarin ze op ongelooflijk ingenieuze, urgente en wonderschone manier verslag deed van de tijd na het overlijden van haar oudste zoon. Een van de procedés die ze daarin toepast is het cyclisch maken van het herbeleven, het verdriet en de immense liefde voor haar zoon.
Iets soortgelijks gebeurt in Oefeningen in donkerte. Veel elementen herhalen zich: het samenzijn met vriendinnen (haar „schildknapen”), bezoeken aan de PTSS-man, het herbeleven van het trauma maar ook van delen van haar verschrikkelijke jeugd, waarin het gezin leed onder een brute vader, en het leven vol kleine en grote rampen erna. Een ander opvallend element vormen de anekdotes die een van de vriendinnen van de verteller vertelt: ze hoorde ze op een feest. Zeven anekdotes over vrouwen die op een of andere manier geraakt zijn door geweld tegen, of onderdrukking van, vrouwen.
Het herhalende klopt natuurlijk, de weg naar een ‘na’ (ik schrijf bewust niet over ‘herstel’) is cyclisch, grillig. Soms is de hele wereld een zogenaamde trigger: ambulances, harde geluiden, een bepaalde straat. Soms gaat het beter; dan lukt het de verteller mee te gaan zwemmen met haar vriendinnen, of loopt ze aan de arm van een van hen de bewuste straat door. Er zijn momenten van hoop, of groei, die wel in een tikkie zoetig proza („Ik ril van vervoering”) geschreven zijn. Dan gaat het weer slecht: „Ik kan niet in mijn eigen lichaam zijn. Ik kan nergens zijn, het is alsof er iets in me opzwelt, er is geen plek onder mijn huid”. Het herhalende zorgt voor stroperigheid. Niet alleen bij de protagonist, maar ook in de leeservaring. Het is veel, het is traag, het duurt lang.
Aidt is op haar sterkst als ze uitstijgt boven de trage verslaglegging; als ze een anekdote invoegt, of niet louter de dagen beschrijft, maar ineens een bijzondere sprong maakt en kleine hoofdstukken schrijft vanuit de buren van de verteller (ook allemaal vrouwen). Daar zitten de interessante open eindes, de lege plekken die uitnodigen tot reflectie. Op wat? Op geweld tegen vrouwen, ja, maar ook op hoe vrouwenlevens überhaupt vaak worden beschreven, namelijk louter aan de hand van zorg en leed.
Waar, lijkt Aidt te zeggen, zijn de zaken die de vrouwen mensen maken? De verteller zelf zijn die zaken door de vingers geglipt: zij bestaat, aanvankelijk, uit louter angst. Werken gaat niet. Er onvoorwaardelijk zijn voor haar drie volwassen zoons, met allemaal hun eigen problemen, gaat niet. Zo nu en dan slaapt ze onder haar salontafel. Haar vriendinnen daarentegen, een gouden greep van Aidt, zijn helemaal mens; ze hebben namen, worstelen met de overgang, worden verliefd, hebben een baan, een zaak, hobby’s, feesten.
Oefeningen in donkerte is daarmee een soms zware, soms zoete, soms trage, godzijdank soms ook vréémde roman die gaat over verschillende kanten van het vrouw-zijn. Die van het geweld dat vrouwen aangedaan wordt, die van de mensen die ze dankzij of desondanks worden, en die van de schildknapen dus. Hoe deze vrouwen elkaar dragen.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC