Landbouw Costa Rica spuit enorme hoeveelheden pesticiden om aan de internationale vraag naar bananen te kunnen voldoen. De gevolgen voor omwonenden en het milieu rond de plantages zijn groot.
Het propellervliegtuigje is van ver te horen. Terwijl op ieder uur van de dag in de jungle van Costa Rica het getjirp van vogels, gezoem van insecten en gebrul van apen klinkt, is het een paar honderd meter verderop op de bananenplantage doodstil. Maar het gebrom van het vliegtuigje, dat laag over het groene bladerdak scheert, maakt een abrupt einde aan die stilte.
Een bruine substantie wordt vanaf de vleugels over de bananenbladeren gesproeid. Een scherpe bocht en het vliegtuigje zet koers richting een ander deel van de enorme plantage. Totdat de tank met pesticiden leeg is. Dan vliegt het terug naar de landingsbanen naast de bananenloodsen. Vrachtwagens komen er aan over zanderige wegen. Er zijn grote doodshoofden op hun ladingen geschilderd.
Op ieder uur van de dag zijn in Limón, een Costa Ricaanse provincie aan de Caribische kant van het land, dit soort sproeivliegtuigjes te horen en te zien. Voor de omwonenden van deze bananenplantages is de vernietiging waar de vele liters pesticiden toe leiden, vergelijkbaar met een oorlog. Er is schade aan hun lichamen, hun omgeving, hun levens.
„Ik was vijftien toen ik voor het eerst op een plantage ging werken. Ik moest mijn familie helpen en dit was het enige werk dat er was.” Didier Leiton Valverde werkte jarenlang op de plantages van wat destijds United Fruit heette. Tegenwoordig zijn die in handen van Chiquita International.
„Ik werkte destijds met Nemacur, een insecticide, dat we zonder beschermende kleding, zonder mondkapje, vanuit een emmer met een plastic lepeltje op de bladeren moesten doen”, zegt hij. „In die jaren raakten veel mensen vergiftigd; ze belandden in het ziekenhuis met ernstige diarree, braken en uitdroging.”
Volgens Leiton Valverde zijn er in de loop der jaren wel dingen verbeterd: de manier waarop chemicaliën worden toegepast, is bijvoorbeeld veranderd. „Maar er worden nu veel meer soorten chemicaliën gesproeid, en in grotere hoeveelheden, onder meer uit vliegtuigen”, zegt hij. „Het land is minder vruchtbaar en er is meer nodig om te kunnen produceren wat de internationale markt vraagt.”
Nederland is een grote afnemer van de Costa Ricaanse bananen, ook voor doorvoer naar de rest van de Europese Unie.
Costa Rica is een van de belangrijkste bananenexporteurs ter wereld. In 2023 exporteerde het land voor ruim 1,74 miljard dollar aan bananen, goed voor ruim 11 procent van de wereldwijde uitvoer van het fruit. Bijna de helft van deze 2 miljoen ton aan bananen die het land exporteerde ging naar Europa. Nederland is een grote afnemer, ook voor doorvoer naar de rest van de Europese Unie.
De EU stelt echter strenge eisen aan de invoer van fruit. Bananen moeten onrijp zijn, worden gecontroleerd op mogelijke bacteriën en ziekten, en rijpen pas als ze naar de supermarkt gaan. De consument wil daar gele bananen die er goed uitzien. Om te voorzien in de behoefte in Europa en Noord-Amerika worden enorme hoeveelheden pesticiden over de bananenplantages gesproeid.
Hoewel hij inmiddels niet meer op de bananenplantage werkt, komt Leiton Valverde als voorzitter van Sitrap, een vakbond voor landbouwmedewerkers in Costa Rica, nog regelmatig in aanraking met de schade die de pesticiden aanrichten. „We zien momenteel veel huidbeschadigingen en mensen die snel blind worden”, zegt hij. „Ik werkte bijvoorbeeld met Nemagon. Net zoals veel van mijn collega’s raakte ik onvruchtbaar. Tussen mijn 28ste en 40ste zat ik in een zware depressie, want mijn vrouw wilde kinderen. Die kon ik haar niet geven. Dat is iets wat ik nooit zal terugkrijgen.”
Bananen worden verpakt in blauwe plastic zakken, om ze te beschermen.
De Nederlandse onderzoeker Berna van Wendel de Joode, al ruim twintig jaar woonachtig in Costa Rica, en haar collega Fernando Ramirez Muñoz, deden namens het Regionaal Instituut voor Studies naar Toxische Stoffen (IRET) van de Nationale Universiteit van Costa Rica onderzoek naar het effect van langdurige blootstelling aan pesticiden op de gezondheid van zwangere vrouwen en hun (ongeboren) kinderen. „Los van de effecten op korte termijn, op lange termijn zagen we hoe pesticiden bijvoorbeeld de schildklier aantastten”, zegt Van Wendel de Joode vanuit haar moderne laboratorium, op een half uur rijden van de hoofdstad San José.
„Het hormoonstelsel werd beïnvloed, de groei van de foetus en de neurologische ontwikkeling van de kinderen ook”, zegt ze. „Maar die schade geldt ook voor volwassenen. Blootstelling verhoogde het risico op kanker en schade aan de luchtwegen. We hebben het hier over echt giftige materialen.”
Haar collega Ramirez Muñoz vult aan: „Om te zorgen dat we de perfecte banaan weten te produceren, gebruiken we jaarlijks zo’n 25 kilo aan pesticiden per hectare. En dat zijn ook nog eens pesticiden die verboden zijn in Europa.”
De Nederlandse onderzoeker Berna van Wendel de Joode, al ruim twintig jaar woonachtig in Costa Rica, en haar collega Fernando Ramirez Muñoz.
Honderden pesticiden zijn in de Europese Unie verboden voor landbouwproducten die in de EU-lidstaten verbouwd worden, vanwege de schadelijke gevolgen die blootstelling aan deze pesticiden kan hebben. In 2023 schreef de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid dat in 10 procent van de geteste monsters alsnog sporen van in de EU verboden pesticiden werden aangetroffen, binnengekomen via geïmporteerd voedsel.
„Van de tien meest gebruikte pesticiden in Costa Rica is ongeveer de helft in Europa verboden”, zegt Ramirez Muñoz. „Een goed voorbeeld is mancozeb, dat al jaren verboden is in Europa maar hier de meest gebruikte pesticide is, gebruikt op bananenplantages vanuit de lucht”.
Volgens de onderzoeker hebben fabrikanten van pesticiden in de EU hun fabrieken de afgelopen jaren verplaatst naar Azië, en worden ze vanuit die regio geëxporteerd naar landen als Costa Rica. „En we hebben het nu vooral over de schade aan de mensen die op plantages werken of er vlakbij wonen. Het gaat ook om enorme schade aan het milieu.”
Met zijn motorboot scheurt Julio Knight over de vertakking van de Pacuare, een rivier die uitmondt in de Caribische Zee. Langs het water torenen eeuwenoude bomen, bedekt met klimplanten en lianen, hoog de lucht in. Zelfs met de snelheid die zijn boot maakt, kan Knight in een oogopslag zien of er een leguaan, aap of luiaard in de bomen zit. Zijn hele leven heeft hij hier gewoond. Zijn huis ligt verderop aan een lagune en is alleen per boot bereikbaar.
„De lagune is een essentieel onderdeel van het ecosysteem in dit gebied”, zegt hij. „Grote vissen en zoogdieren zwommen hier altijd de rivier op om zich voort te planten of te voeden.” Knight ziet die dolfijnen, zeekoeien en haaien haast nooit meer. „Zeker in de regentijd blijven ze ver weg.”
De lagune ligt midden in de jungle, maar op een paar kilometer afstand liggen de uitgestrekte bananenplantages van Limón. Als het regent en er is op deze plantages met pesticiden gespoten, komt het gif in de rivieren terecht, legt de activist en natuurgids uit. „Een universiteit ontdekte in 2003 al dat hier in een liter water twintig verschillende soorten pesticiden zitten.”
Julio Knight scheurt over de vertakking van de rivier de Pacuare, waar hij woont in een lagune. Langs het water staan bomen waar leguanen, apen en luiaarden in zitten. De lagune ligt midden in de jungle, maar op een paar kilometer afstand liggen de uitgestrekte bananenplantages van Limón.
Knight zet de motor van zijn boot uit, midden op het meer. Er is sprake van een domino-effect, zegt hij. „De larven van de vissen die hier hun eitjes legden gingen het eerst dood door de pesticiden. Daardoor verdwenen de insecten, die die larven aten. Na de insecten verdwenen grotere vissen, toen de vogels.”
Costa Rica staat wereldwijd bekend om zijn ecologische beleid. Het beschermt natuurparken en promoot duurzaam toerisme: in 2024 ontving het land een recordaantal van 2,9 miljoen toeristen, die afkomen op de ongekende biodiversiteit in het land. Knight lacht schamper. „Men weet in het buitenland niet wat er echt gebeurt. De macht van de bananenbedrijven is te groot. Ze betalen mee aan politieke campagnes om te zorgen dat ze niet worden aangepakt.”
Niet alleen het milieu in het gebied lijdt onder de desastreuze gevolgen van het grootschalige gebruik van pesticiden in Costa Rica, zegt Knight. Hij wijst erop dat vissers in het gebied steeds minder vangen. „En daarnaast, hoe weten we dat de vissen die we vangen, en die in vergiftigde wateren leven, niet schadelijk zijn voor onze gezondheid?”
Costa Rica staat wereldwijd bekend om zijn ecologische beleid. Het beschermt natuurparken en promoot duurzaam toerisme.
Video’s door Pietro Varoli
Source: NRC