Puzzels Veel dingen zijn zo gewoon geworden dat we ons niet meer afvragen waar hun oorsprong ligt. In deze rubriek wordt gezocht naar het begin der vanzelfsprekendheden. Dit keer: kruiswoordraadsels.
Het eerste kruiswoordraadsel verscheen in 1913 in het blad ‘New York World’.
Een duif. Nog een duif. Een leeuw. Een staaf. Zand. Een gezicht. Een klauw. Een boom. Een knaap. Moeilijk. Avond. Bonnetje. Zijn. Meer. Uitverkoop. Slechts. Tekenen. Ruilen. Regeren. Ontwijken. Partij kiezen. Boeren. Gebonden. Bemodderd. Moreel. Dagdroom. Neva. Eén. Nardus. Doh.
Het wereldraadsel zullen ze niet oplossen, deze woorden. Het zijn er dan ook geen 42 – het antwoord op de ultieme vraag over het leven, het universum en alles in Douglas Adams’ Hitchhiker’s Guide to the Galaxy – maar 31, zelfstandig en bijvoeglijk. En ze staan aan het begin van een heleboel FUN, ja met hoofdletters. Ze konden – in het Engels – verschijnen in elk exemplaar van de krant New York World.
Op 21 december 1913, 111 jaar geleden, stond er voor het eerst een kruiswoordraadsel in die krant. Het eerste kruiswoordraadsel ooit. Het ding heette toen nog woordkruis, en het was geen rechthoek maar een ruit. Het werd geboren uit de noodzaak van redacteur Arthur Wynne – geef die man een standbeeld – een lege plek te vullen in FUN, de nieuwe kleurenbijlage. Het sloeg meteen aan. Wynne stond ongetwijfeld op de schouders van reuzen. Ook dit raadsel heeft vele vaders (en vast ook moeders). Maar veel raadsels uit kranten pre-Wynne vereisten dat de lezer zelf de vorm tekende. Nu was die al gegeven, en kon de ‘fun’ direct beginnen. Afleiding. Meer dan afleiding. Vrijheid.
Was de puzzel eerst een aardig vullertje voor een leeg hoekje, nu leven veel kranten ervan, zeker online. Over The New York Times, die zijn eerste kruiswoordraadsel in 1942 publiceerde, wordt wel gezegd: „The Times is now a gaming company that also happens to offer news.” Misschien gaat hetzelfde wel gelden voor NRC, dat twee maanden geleden een nieuwe puzzel-app lanceerde. Het was overigens niet toevallig dat de NYT zijn eerste puzzel in februari 1942 publiceerde, vlak na de Japanse aanval op Pearl Harbor. „You can’t think of your troubles while solving a crossword”, schreef Margaret Farrar toen, volgens het boek Thinking Inside the Box (2020). Ze zou de eerste kruiswoordredacteur van de Times worden. „Een puzzel is een utopie”, zegt decennia later Jelmer Steenhuis, puzzelmaker van onder meer NRC: „Ware schoonheid.”
Zouden we een aflevering van deze rubriek kunnen maken zonder een verwijzing naar reeds de Oude Grieken/Romeinen/Egyptenaren/Mesopotamiërs/Chinezen? Natuurlijk niet, ook niet bij zo’n recente uitvinding als het kruiswoord. William Hartston begint zijn Brief History of Puzzles (2019) met de Rhind Papyrus, een in 1550 v.g.j. in Egypte opgesteld manuscript met wiskundige oefeningen en met het raadsel van de sfinx uit Griekenland. Het raadsel van de sfinx: welk wezen loopt ’s ochtend op vier benen, ’s middags op twee benen en ’s avonds op drie benen? Volgens de mythe is Oedipus de enige die dit raadsel weet op te lossen en niet in de muil van het monster verdwijnt.
Maar raadsels werden ook in de oudheid gespeeld ter vermaak, niet alleen op leven en dood. Er zijn zelfs raadsels bekend uit Mesopotamië, nog ouder dan de sfinx. Bijvoorbeeld: ‘Er is een huis. Je gaat er blind in en je komt er ziend uit. Wat is het?’
Oedipus en de Sfinx, illustratie van een vaasschildering uit Victor Duruy, ‘Histoire des grecs, volume 1, Formation du peuple grec’, 1887.
Ja, wat is het? Dat blijft de vraag, ook in de meest recente woordraadsels, zoals Wordle en Connections, in de NRC-app te spelen als Vorto en Precies Vier. Wordle, een soort Mastermind met letters, werd bedacht door Josh Wardle en bestaat pas sinds 2021; Connections ontstond tijdens een brainstormsessie van The New York Times-puzzelredactie en is te spelen sinds juni 2023.
Nog wat Nederlandse geschiedenis: het eerste kruiswoordraadsel in het Nederlands verscheen in 1925 in De Groene Amsterdammer en in het Algemeen Handelsblad, een van de voorlopers van NRC. In 1949 kwam er het ‘woordspelingen-kruiswoordraadsel’ , later bekend als kryptogram of cryptogram. In Engeland is dit het ‘cryptic crossword’. De Britse componist Stephen Sondheim introduceerde het in de jaren zestig in Amerika. In een artikel in New York Magazine legde hij de aantrekkingskracht uit: „Een goede aanwijzing schenkt je al het plezier van misleiding die ook een ‘mystery story’ kan bieden: de schijnbare onschuld, de verrassing, de onthulling van een verborgen betekenis en de loutering van de oplossing.” Aha!
Sondheim keek een beetje neer op het gewone kruiswoordraadsel. Maar ook dat kan het effect hebben dat hij beschrijft. De kortste kunst.
Source: NRC