Het is erop of eronder voor Europa, aldus Ursula von der Leyen in haar ‘grimmige’ Staat van de Unie. Als de EU niet investeert in defensie en industrie, dan dreigt een marginale rol op het wereldtoneel. ‘De belangrijkste vraag is simpel: heeft Europa de moed om deze strijd aan te gaan?’
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
‘Europa is in gevecht.’ Ursula von der Leyen spreekt de woorden kalm uit, geen stemverheffing, geen dramatisch gewapper met de handen, waardoor haar boodschap indringend overkomt. Europa vecht voor zijn vrijheid, zijn vermogen het eigen lot te bepalen. ‘Vergis u niet: dit is de strijd over onze toekomst.’
De voorzitter van de Europese Commissie heeft ‘lang en diep nagedacht’ of ze woorden met zo’n ‘grimmige lading’ wel moest gebruiken in haar Troonrede die ze woensdag in het Europees Parlement uitspreekt. Ja dus. ‘Omdat de wereld van vandaag genadeloos is. We kunnen de moeilijkheden die Europeanen dagelijks ervaren niet verdoezelen. Ze voelen de grond onder hun voeten verschuiven.’
Is de ‘Staat van de Unie’-toespraak normaliter een kerstboom met uitbundig veel glimmende ballen (nieuwe beleidsinitiatieven), dit keer overheerst het gure politieke verhaal. Het is de vijfde Troonrede voor Von der Leyen, de eerste in haar tweede mandaat, maar de geopolitieke omstandigheden zijn totaal anders dan in alle voorgaande jaren.
Met een onvoorspelbare president in Washington en agressors in Moskou en Beijing, moet de EU veel meer op eigen benen gaan staan. ‘Europa moet vechten. Voor zijn plek in een wereld waarin veel grootmachten ambivalent of openlijk vijandig tegenover Europa staan’, aldus Von der Leyen.
Deze zomer heeft laten zien wat er gebeurt als de EU afhankelijk is en blijft voor haar veiligheid van de VS en voor haar handel van de VS en China. Dan moet ze vervelende handelsverdragen (EU-VS) accepteren, lijdzaam toekijken hoe Trump en Poetin gezellig keuvelen in Alaska over de toekomst van Oekraïne en daarmee over de veiligheid van de EU, en op eieren lopen in de contacten met Beijing. Von der Leyen: ‘Dit is een wereld waarin afhankelijkheden meedogenloos worden ingezet als wapen.’
De Commissievoorzitter schuwt de ambitie niet in haar Troonrede: ‘Dit moet Europa’s moment van onafhankelijkheid zijn.’ Die Europese soevereiniteit begint volgens haar met defensie en veiligheid. Europa moet in 2030 in staat zijn zichzelf te verdedigen. Dat doel was – op papier – al vastgelegd door de regeringsleiders. Von der Leyen wil hen nu ook vastspijkeren op de uitvoering ervan met een concreet stappenplan met meetbare ijkpunten. Brusselse deadlines en bedragen op een terrein dat tot de kernbevoegdheden van de lidstaten behoort. 2030 is immers morgen.
De Oost-Europese landen moeten een ‘drone-muur’ krijgen, een detectie- en beschermingssysteem tegen Russische drones. Warschau pleit al lange tijd voor een Europees raketschild in het oosten.
Dan de economische soevereiniteit: hier kiest de Commissie vol voor het versterken van de interne markt. De resterende handelsblokkades tussen de lidstaten voor goederen zijn net zo schadelijk als een Amerikaanse importheffing van 45 procent, drie keer zoveel dus als de 15 procent in de gewraakte handelsdeal met de VS. Dat verlies kan Europa zich niet meer veroorloven, harde deadlines om de barrières op te heffen zijn onvermijdelijk.
Von der Leyen bepleit verder grootschalige investeringen in nieuwe schone industrieën, duurzame energie en AI. Ze kiest voor een E-car-initiatief: de ontwikkeling van betaalbare, in Europa gefabriceerde elektrische wagens om de Chinese concurrentie het hoofd te bieden. Anders rijden er straks alleen nog maar BYD’s op de Europese wegen. Voor die wagen moet Europa ook eigen accu's produceren. Het echec met Northvolt - de veelbelovende Zweedse accumaker die door mismanagement failliet ging - mag geen reden zijn zich neer te leggen bij nog meer afhankelijkheid van Chinese accu’s.
Von der Leyen wil ook meer Europese geloofwaardigheid in het buitenlands beleid. Onverwacht lanceert ze voorstellen om de Europese handelsvoordelen voor Israël op te schorten zolang dat land doorgaat met de vernietiging van Gaza en de uithongering van de Gazanen. Ze stond hierover zelf lange tijd op de rem, maar stelt nu dat het drama in Gaza ‘het geweten van de wereld heeft geschokt’. De EU-landen zijn ernstig verdeeld over sancties tegen Israël.
Moeten haar voorstellen haar pleidooi voor meer soevereiniteit (en minder afhankelijkheid) kracht bij zetten, ze weerspiegelen ook de wensen van de Europese politieke fracties. Voor christendemocraten en liberalen de sterkere economie, handel en defensie, voor de sociaaldemocraten en Groenen de sancties tegen Israël, het plan voor betaalbare huizen en uitroeiing van de armoede in Europa (in 2050). Ze weet dat de uitvoering van haar plannen afhangt van de goedkeuring van de pro-Europese coalitie van deze vier partijen.
‘De belangrijkste vraag voor ons vandaag is simpel. Heeft Europa de moed om deze strijd aan te gaan?’, houdt Von der Leyen de Europarlementariërs voor. ‘Hebben we de eenheid en het gevoel van urgentie? De politieke wil en het politieke vermogen om compromissen te sluiten? Of willen we gewoon onderling vechten? Om verlamd te raken door onze verdeeldheid.’
Wat direct na haar toespraak gebeurt in het parlement, zal Von der Leyen geenszins gerust hebben gesteld. Het applaus voor haar rede is nog niet weggestorven of de leiders van de twee grootste fracties – Manfred Weber (christendemocraten) en Iratxe Garcia Pérez (sociaaldemocraten) – vliegen elkaar in de haren. ‘Volgens mij heeft u hier nog wat werk te verzetten’, houdt Bas Eickhout (GroenLinks-PvdA) de Commissievoorzitter voor.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant