Open Monumentendag Wat in 1984 in Frankrijk begon als open-deurendag, wordt nu in zo’n 40 Europese landen georganiseerd. Overal gratis en altijd in september.
Bezoekers tijdens Open Monumentendag in de Amsterdamse ‘Poentunnel’, een voetgangerstunnel die onder de Keizersgracht loopt en twee oude bankgebouwen aan de Vijzelstraat verbindt. Foto Koen van Weel/ ANP
De cijfers op de flip-over in het kantoor zijn indrukwekkend. ‘Open Monumenten’ op 13 en 14 september 2025: 6.200. Aantal organiserende comités: 300. Verwachte aantal bezoekers: 1,5 à 2 miljoen. Vrijwilligers die ontvangen en rondleiden: 18.000.
Open Monumentendag – het werd voor het eerst georganiseerd in 1987, toen nog als één dag – is al decennia een publiek succes. Hoe kan dat eigenlijk? En hoe ziet de organisatie eruit?
Om met het laatste te beginnen: die is in handen van Stichting Nederland Monumentenland, we zijn in hun kantoor in Amersfoort. Behalve voor Open Monumentendag is Nederland Monumentenland verantwoordelijk voor een jaarlijks Monumentencongres, de ‘Erfgoedvrijwilligersprijs’ en de nieuwsbrief De Erfgoedstem. Je kunt er ook de officiële schildjes bestellen voor op de buitenmuur van een tot monument benoemd huis of gebouw.
Het staat allemaal op het visitekaartje van directeur Bert Boer van Nederland Monumentenland. Waarop ‘Open Monumentendag’ overigens wordt geschreven als ‘Vriendenloterij Open Monumentendag’.
En daar wil hij graag iets over zeggen. Want Nederland Monumentenland (er werken zeven mensen) werd in 2016 opgericht omdat Open Monumentendag dreigde te verdwijnen uit Nederland: een belangrijke sponsor was weggevallen. Sindsdien is de Vriendenloterij ‘hoofdpartner’ van Open Monumentendag. Bert Boer: „Anders dan in veel andere landen, wordt er bij ons geen subsidie voor uitgetrokken: wij moeten het hebben van sponsoren. En dat is best raar.”
Bezoekers op de Westertoren in Amsterdam tijdens de Open Monumentendag in 1987. Foto Bart Molendijk/ Anefo
Open Monumentendag begon in 1984 in Frankrijk als Journées portes ouvertes, open-deurendagen. Toen een aantal landen dat voorbeeld volgden, kwam het Comité voor Cultureel Erfgoed van de Raad van Europa op het idee van Europese Monumentendagen. De eerste European Heritage Days waren in 1991, er deden elf landen mee. Tegenwoordig zijn dat er een stuk of veertig en wordt de open dag, het open weekend of soms zelfs een open week altijd gehouden in september. Ook zijn overal de monumenten gratis toegankelijk.
Projectleider Open Monumentendag Floor Oudshoorn, ook zij zit in het kantoor, gaat als ‘national coordinator for the Netherlands’ twee keer per jaar naar een bijeenkomst van de European Heritage Days. „Daar besluiten we dan over de thema’s: dat is elk jaar anders.” Dit jaar is het ‘shared theme’ Heritage and Architecture: Windows to the Past, Doors to the Future, voor Nederland vertaald als ‘Erfgoed & Architectuur: gebouw(d) om te blijven’.
Floor Oudshoorn: „Het zijn altijd thema’s waar veel onder moet kunnen vallen. En de heritage days kunnen ook gaan over immaterieel erfgoed of archeologie – al is dat bij ons niet zo. Wij zijn vooral gericht op gebouwd erfgoed, voor ons is het thema van dit jaar in feite altijd de focus. Daarom hebben wij gezegd: dan brengen we deze keer bouwstijlen en architecten voor het voetlicht.” Bert Boer: „Dat huis of dat gebouw staat er nu wel, maar het is ook een keer bedacht, er zijn tekeningen voor gemaakt, vakmensen hebben het gebouwd. Het is elk jaar weer een andere manier van kijken, een ander verhaal.”
De bouwplaats van migratiemuseum Fenix op het Rotterdamse Katendrecht tijdens Open Monumentendag. Foto Robin Utrecht/ ANP
Maar wat de vrijwilligers vertellen, hebben jullie niet in de hand toch?
Floor Oudshoorn: „Nee, maar dat hoeft ook niet. Wat wij doen is: we houden elk jaar een startbijeenkomst, we maken een themadocument, er is een toolkit met informatie, elke maand verschijnt een nieuwsbrief. Wij voeden de comités met inspiratie en praktische tips, maar het is niet meer dan een richting. Er zijn altijd comités die het anders aanpakken. En lokaal afwijken om een goede reden, dat kan.”
Monumentenzorg in Nederland dateert van 1875. Het ministerie van Binnenlandse Zaken kreeg toen een afdeling Kunsten en Wetenschappen, waarna het ging bijdragen aan restauraties. Tegenwoordig bedraagt het aantal rijksmonumenten zo’n 62.000. Daar kwamen vorige week nog 15 objecten bij van na 1965, waaronder Station Lelystad Centrum, het Eemsmondgebouw in Delfzijl en de Blauwe Golven bij Arnhem. Verder zijn er 56.000 gemeentelijke monumenten, 830 provinciale monumenten en zo’n 400 ‘beschermde stads- of dorpsgezichten’.
In jullie jaarverslag las ik over promotie in veertig regionale kranten, een landelijk radiospotje en een socialemediacampagne. Ik dacht eigenlijk dat jullie zo bekend zijn dat je geen publiciteit meer nodig hebt.
Bert Boer: „We zijn bekend, maar je moet het wel onderhouden. Mensen moeten ergens zien of horen: oh, het is er weer. En dat gaat dan vaak via de lokale pers, waar mensen erover lezen en denken: leuk, gaan we doen. We hebben natuurlijk de website. En er is nu ook een app. Dus ja, we genereren steeds meer aandacht.”
Hoe verklaren jullie het succes?
Bert Boer: „Je mag ergens naar binnen waar je anders niet naar binnen kunt – dat is bijzonder en maakt nieuwsgierig. Vaak is het ergens waar je weleens langs komt, dus je wilt het dan ook weleens zien. Maar heel eerlijk: het heeft ook met het weer te maken. Vorig jaar was het mooi, droog fietsweer. Als het regent, komen er minder mensen. En als het te warm is, gaan mensen naar het strand.”
En heeft het nut, denken jullie? Of hebben twee miljoen mensen gewoon een leuke dag?
Bert Boer: „Ik denk wel dat deze dagen nut hebben, ja. Mensen krijgen een verhaal te horen over een huis of een gebouw: waarom is het gebouwd, waar is het voor gebruikt. Door zo’n verhaal krijgt dat object betekenis, raak je verbonden met de geschiedenis. En creëren we draagvlak voor erfgoed, om het te borgen voor de toekomst.”
Source: NRC