De Braziliaanse ex-president Jair Bolsonaro kan ieder moment horen hoeveel jaar hij naar de gevangenis moet voor het beramen van een staatsgreep. In hoofdstad Brasília protesteren zijn aanhangers nog één keer tegen het ‘fake proces’.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Brasília.
Voordat advocaat Vanessa Catunda zondagochtend de straat opging om naar de pro-Bolsonaro-demonstratie in Brasília te gaan, trok ze alles wat geel en groen was uit haar kledingkast. Nu staat ze tussen de andere bolsonaristas gehuld in een shirt met portret van de oud-president, een Brazilië-ketting om haar nek, grote gele oorbellen in en een bandana om haar hoofd met in groene letters ‘Amnestie nu!’
‘Het is een nepproces’, zegt ze. ‘Fake. Bolsonaro heeft niets verkeerd gedaan.’ Het Braziliaanse Openbaar Ministerie mag zoveel beweren – bijvoorbeeld dat de extreemrechtse ex-president Jair Bolsonaro eind 2022 met een groep (militaire) handlangers een coup beraamde om de verkozen linkse president Lula da Silva uit de macht te houden – maar Catunda weet beter. Haar politieke held is geen crimineel maar slachtoffer.
‘Ze hebben hem gevangen gezet zodat hij niet kan meedoen aan de volgende verkiezingen.’ Vandaar die oproep op haar voorhoofd: ‘Anistia já!’ Ze hoopt dat de rechtse partijen in het parlement het opportunistische politieke machtsblok in het centrum weten te overtuigen van een amnestiewet die Bolsonaro en tal van andere coupverdachten vrijuit laat gaan. Het is een leus die deze zondag, 7 september, de Braziliaanse Onafhankelijkheidsdag, bij rechtse betogingen in heel Brazilië te horen is.
Hoe uitbundig Catunda ook is gekleed, ze gaat volledig op in het groen en geel van de enkele duizenden Bolsonaro-aanhangers die zich hebben verzameld achter de beroemde televisietoren in het hart van Brasília. Nationale symbolen, zoals de kleuren groen en geel, het Braziliaanse voetbalshirt en Onafhankelijkheidsdag zijn sinds de Bolsonaro-jaren (2018 tot 2023) toegeëigend door conservatief Brazilië. Straatverkopers doen vandaag goede zaken met Braziliaanse, Israëlische en Amerikaanse vlaggen.
Politieagenten en brandweermannen kijken toe, maar hoeven niet in te grijpen. De bolsonaristen blijven dit keer op een veilige 3,5 kilometer afstand van het Congres, het presidentiële Planalto-paleis en het Hooggerechtshof, de gebouwen die op 8 januari 2023, een week na het aantreden van Lula, kort en klein werden geslagen door opgehitste Bolsonaro-aanhangers, terwijl de ex-president was uitgeweken naar Florida.
Die geweldsexplosie, waarbij ruiten en meubilair sneuvelden, maar de instituten overeind bleven, vormde voor de Braziliaanse justitie de aanleiding voor een omvangrijk onderzoek naar de aanstichters. Al snel trof de politie in het huis van Bolsonaro’s voormalige veiligheidsminister een plan voor militair ingrijpen bij het Electoraal Hof en het Hooggerechtshof, uit te voeren tussen de verkiezingen die Bolsonaro eind oktober 2022 nipt verloor van Lula en de machtsoverdracht op 1 januari 2023.
Volgens de aanklacht besprak Bolsonaro dit plan op 7 december 2022 in zijn werkpaleis met de commandanten van de marine, de land- en de luchtmacht. Admiraal Almir Garnier van de marine stemde als enige in en staat nu net als Bolsonaro terecht. De ex-president beweert dat hij slechts legale opties verkende om aan de macht te blijven. Zijn advocaten stellen dat hij onschuldig is en dat een coup nooit werd ‘geconsumeerd’. Hoofdaanklager Paulo Gonet pleit dat de staatsgreep al gaande was toen Bolsonaro de plannen besprak met ’s lands hoogste militairen.
Daags voor de uitspraak van het Hooggerechtshof koesteren Bolsonaro’s aanhangers in Brasília weinig illusies over de uitkomst. Met hun leider onder huisarrest en met één been in de gevangenis, hebben ze hun hoop gevestigd op die andere conservatieve houwdegen op het westelijk halfrond, de Amerikaanse president Donald Trump. Zelfs zijn importheffingen van 50 procent op Braziliaanse producten, als straf voor de ‘heksenjacht’ tegen zijn vriend en geestverwant, worden door de geharnaste Bolsonaro-fans verwelkomd als noodzakelijk kwaad. ‘America save Brazil’, staat op een spandoek.
De parallellen tussen Bolsonaro en Trump zijn vaak opgemerkt: beide presidenten werden vervolgd, in beide landen bestormden hun aanhangers het parlement. Maar Trump herschrijft momenteel vanuit het Witte Huis de Amerikaanse geschiedenis, terwijl Bolsonaro opgesloten in zijn appartement, met politieagenten voor de deur, wacht op zijn aanstaande veroordeling.
Tussen vandaag en vrijdag stemmen vijf rechters van het Hooggerechtshof over zijn schuld en over het aantal jaren dat hij zal moeten doorbrengen in de gevangenis. De aanklacht is omvangrijk: van het leiden van een criminele organisatie tot het met geweld omverwerpen van de democratische rechtsorde en het beramen van een staatsgreep. Bolsonaro kan maximaal 43 jaar celstraf krijgen.
Rechter Alexandre de Moraes, die tal van onderzoeken tegen Bolsonaro begon en ook deze zaak leidt, zette vorige week bij het begin van de reeks slotzittingen de toon. Vier decennia sinds de laatste militaire dictatuur kan een nieuwe couppoging niet ongestraft blijven, stelde hij. ‘De samenleving heeft vrede nodig, maar die gaat niet samen met laffe appeasement, met straffeloosheid.’
Het uitblijven van straf, zoals in het verleden meermaals gebeurde, zou potentiële coupplegers enkel motiveren om het nog eens te proberen, waarschuwde hij. Nee, de Braziliaanse samenleving is gebaat bij ‘respect voor de Grondwet, naleving van de wet en versterking van de democratische instituten’.
Zo denkt ook de Braziliaanse politicoloog Guilherme Casarões erover, docent in de VS aan de Florida International University. ‘Het is onmogelijk om de Braziliaanse democratie te beschermen zonder degenen te straffen die probeerden haar omver te werpen’, zegt hij via de telefoon. Hij spreekt van een historisch moment. ‘Voor het eerst staat een ex-president terecht voor een poging tot een staatsgreep.’
Met Bolsonaro achter de tralies keert de rust zeker niet onmiddellijk terug, voorspelt hij. ‘Het land is ten diepste verdeeld.’ Maar een veroordeling is het juiste signaal aan de samenleving. ‘De uitkomst van deze zaak vormt uiteindelijk de publieke perceptie over de weerbaarheid van de democratie.’ Op korte termijn ligt echter ‘toenemende polarisatie’ op de loer. Het roept de vraag op of Brazilië nog verdeelder kan raken dan het al is.
In Brasília verkondigen op deze Onafhankelijkheidsdag rechtse en linkse burgers en de regering ieder op hun eigen locatie hun eigen waarheid. Een ogenblik treffen de bolsonaristen en de regering-Lula elkaar wanneer straaljagers met daverend lawaai hoog over de rechtse demonstranten vliegen, gevolgd door militaire helikopters met enorme Braziliaanse vlaggen.
Het regeringsmotto van de feestdag is dit jaar ‘soeverein Brazilië’, een sneer richting de bemoeizuchtige Trump. Bezoekers van de traditionele militaire parade, waarbij de president in een open Rolls Royce een ronde maakt over de esplanade voor het Congresgebouw, werden opgeroepen zich eveneens te kleden in groen en geel.
Tussen de twee kampen in, halverwege de regeringsparade en de Bolsonaro-manifestatie, vraagt een kleine groep linkse demonstranten tegelijkertijd aandacht voor de allerkwetsbaarsten in Brazilië en daarbuiten. Er wordt gitaar gespeeld en gezongen. Hier wapperen geen Israëlische maar Palestijnse vlaggen en prijkt de leus Anistia não! (‘Geen amnestie!’) op rode T-shirts.
Het is niet ondenkbaar dat een meerderheid in het Braziliaanse Congres zich achter een amnestiewet schaart, zegt jurist Gabriela Zancaner, verbonden aan de Pauselijke Katholieke Universiteit van São Paulo, via de telefoon. Maar ze verwacht dat het Hooggerechtshof er onmiddellijk korte metten mee zal maken. ‘Een wetsvoorstel dat veroordeelden van een staatsgreep vrijuit laat gaan, staat haaks op de Grondwet.’
Bij de linkse demonstratie blikt de 51-jarige bankier Alex Machado opgelucht terug op die gespannen jaarwisseling, nu bijna drie jaar geleden. ‘Soms denk ik dat het een wonder is dat we vandaag nog een democratie hebben.’
Wat hem betreft had Bolsonaro eveneens vervolgd moeten worden voor de honderdduizenden coviddoden, onder wie zijn ouders, die vielen terwijl de president zich verzette tegen beschermende maatregelen. ‘Maar dat in dit land dat altijd boog voor militaire macht, nu hoge militairen terechtstaan, is een goede stap.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant