Met zijn kruistocht tegen de Fed is Donald Trump zeker niet de eerste Amerikaanse president die de centrale bank onder vuur neemt. Is hij wel de gevaarlijkste, ook voor Europa?
Christine Lagarde plaatst zichzelf graag buiten de klassieke ornithologische ordening van bankiers van de Europese Centrale Bank. De president ziet zichzelf niet als havik die per definitie pleit voor ‘streng’ monetair beleid om inflatie te bestrijden. Maar ook niet als duif waarvan de voorspelbare reactie op financiële turbulentie is dat de economie juist moet worden gestimuleerd. Lagarde wil een uil zijn, ‘een vogel die beslissingen neemt op basis van kennis en scherp zicht’.
Afgelopen week sprak die uil in niet mis te verstane woorden over een man die zelf een opgezette adelaar in zijn kantoor heeft. De pogingen van de Amerikaanse president Donald Trump om bestuurder Lisa Cook van de Federal Reserve (kortweg Fed) te ontslaan, zijn ‘een zeer ernstig gevaar voor de Amerikaanse en de wereldeconomie’, stelt Lagarde. Als de centrale bank van de Verenigde Staten niet langer onafhankelijk kan opereren, is dat ‘zeer zorgwekkend’.
Haar waarschuwing leek dinsdag direct te worden bewaarheid. Wereldwijd gingen beurskoersen stevig in de min. Ook wordt het in alle westerse economieën steeds duurder om langlopende schulden aan te gaan, een signaal dat beleggers hun vertrouwen in de toekomst verliezen. Intussen blijft de prijs van goud, klassieke vluchthaven in tijden van crisis, oplopen.
Maar de slechte beursdag zette niet door. De jenga-toren van de wereldeconomie wankelde even, maar bleef alsnog staan.
‘Toch is in die jenga-metafoor de onafhankelijkheid van de Fed wel degelijk een heel belangrijk blokje’, zegt Marieke Blom, hoofdeconoom van ING. ‘Ik zou zeggen een in het onderste laagje.’ De hele wereldeconomie steunt op de dollar en de Amerikaanse staatsschuld, benadrukt Blom. En het vertrouwen dat die dollar zijn waarde behoudt en die staatsschuld wordt terugbetaald, steunt op de wetenschap dat de Fed daarover waakt.
Het feit dat technocraten in de bankraad van de Fed met het hoofd koel beslissingen kunnen nemen die op korte termijn pijn doen voor burgers en bedrijven, maar op langere termijn goed zijn voor de wereldeconomie, geldt binnen het mondiale kapitalistische systeem dus als een grote geruststelling. Maar Trump is er niet blij mee. Al sinds zijn aanstelling uit hij felle kritiek op Fed-voorzitter Jerome Powell, die de rente in zijn ogen veel te hoog houdt. Trump wil een lagere rentevoet, zodat de economie zal groeien, en daarmee zijn eigen populariteit.
Na loze dreigementen over het ontslaan van Powell, die door Trump wordt getypeerd als ‘een leeghoofd met een te laag IQ voor wat hij doet’, zet de Amerikaanse president nu echt door met een ontslagprocedure tegen Fed-bestuurder Cook. Daarbij gebruikmakend van een naar het lijkt gezocht verwijt dat Cook hypotheekfraude zou hebben gepleegd. Intussen is Trump ook nog eens voornemens een tijdelijk vrijgevallen plek in de raad te laten innemen door zijn omstreden economisch adviseur Stephen Miran. In een hoorzitting met Senatoren stelde Miran donderdag dat hij niet van plan is zijn adviseurspost op het Witte Huis op te geven als hij in het Fed-bestuur wordt benoemd.
Het heeft er zo dus alle schijn van dat Trump niet alleen probéért om zijn grip op de Fed te vergroten, hij sláágt er ook in. Zoals hij op vele fronten succesvol is in het ontmantelen of beheersen van cruciale ‘onafhankelijke’ Amerikaanse instituties.
Wat de gevolgen zijn voor Europa en Nederland wanneer de Fed onder invloed van Trump komt, kan hoofdeconoom Blom op basis van de klassieke macro-economische lesboeken zo opdreunen. ‘Hij wil dus de rente verlagen. Als hij dat doet, zal de inflatie in de VS stijgen. Daardoor zakt de waarde van de dollar ten opzichte van de euro. En daardoor wordt het weer moeilijker voor Europese bedrijven om te concurreren met Amerikaanse bedrijven.’
Maar de zorg van de wereld gaat niet over dat voorspelbare rijtje van oorzakelijke verbanden en de discussie over hoe de markt daarna weer zal reageren. De zorg gaat ook over een veel groter en moeilijker te overzien risico. Een risico dat alles te maken heeft met de cruciale rol die de Verenigde Staten en de dollar spelen in het wereldwijde financiële stelsel, en de potentiële wil van één man, Trump, om die rol te bewaken.
Bijna alle landen houden grote hoeveelheden dollars aan om hun economie te beschermen. Mocht de waarde van hun munt dalen, dan kunnen ze altijd nog essentiële goederen zoals olie betalen met hun dollarreserves. Maar als de waarde van de dollar daalt, slinken die reserves als sneeuw voor de zon. Macro-economen vrezen de kettingreactie die op gang kan komen wanneer landen het vertrouwen verliezen dat de dollar zijn waarde blijft behouden. Kijk naar de gigantische staatsschuld van de Verenigde Staten en er doemt een scenario op van totale chaos waarin de hele jenga-toren ineenstort.
Is Trump de eerste president die de Fed naar zijn hand probeert te zetten? ‘Nooit eerder vertoond’, noemde de prominente Democratisch senator Elizabeth Warren Trumps pogingen om de Fed te ondermijnen deze week. In zijn brutaliteit kan dat het geval zijn. Maar de machtsstrijd tussen Amerikaanse presidenten en de centrale bank is bepaald niet zonder precedent.
‘Dat begint al met het feit dat dit de derde Federal Reserve van de VS is’, zegt Martin Daunton, emeritus hoogleraar economische geschiedenis aan de Universiteit van Cambridge. ‘Begin 19de eeuw werden twee voorgangers van de centrale bank zelfs opgeheven omdat eerst president Jefferson en later president Jackson wilden voorkomen dat de macht van banken en de aristocratie de republiek van eerlijke boeren zou corrumperen.’
Jarenlang zou de VS geen federale centrale bank hebben, maar elke staat had wel zijn eigen zijn eigen bank, waarbij de staatsbanken worden bestuurd door vertegenwoordigers van de lokale industrie, bankwezen en politiek. Maar omdat die banken erg instabiel bleken, werd in 1913 werd de derde Federal Reserve opgericht.
Geroutineerd dreunt Daunton, auteur van een 800 pagina’s tellende kroniek van de economische geschiedenis, de presidenten op die sindsdien hebben geprobeerd om het Fed-beleid te beïnvloeden: ‘Roosevelt, Truman, Nixon.’ De strijd tussen de Fed en het Witte Huis komt er eigenlijk al anderhalve eeuw op neer dat presidenten vinden dat de centrale bank te veel bezig is met het belang van de financiële markten en niet genoeg oog heeft voor de hele economie, legt Daunton uit.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog en in de jaren daarna is de Fed niet onafhankelijk, maar een instrument om de financiering van de oorlog te managen. Pas in 1951 wordt autonomie wettelijk geborgd. Maar in 1977 grijpt de politiek alweer in om te voorkomen dat de Fed bij de bestrijding van inflatie de reële economie op het slachtblok legt. Vanaf dat jaar krijgt de bank een ‘dubbelmandaat’, naast prijsstabiliteit moet ze ook ‘maximale werkgelegenheid’ nastreven. Dat mandaat, met twee vaak tegengestelde doelen, is uniek. Voor Europese centrale banken is het garanderen van de waarde van de munt formeel het enige doel.
‘Je kunt je afvragen of de Fed wel echt zo politiek onafhankelijk is als je nu vaak hoort’, zegt de Leidse economisch historicus Jeroen Touwen. ‘De Fed is begin deze eeuw vaak heel toeschietelijk geweest, met name tijdens de financiële crisis, toen toenmalig Fed-president Ben Bernanke veel geld in de economie pompte en noodlijdende banken overeind hield. Dat was ook wat het Witte Huis wilde. En zolang wat de Fed doet in je straatje past, is het in je voordeel om te benadrukken dat de Fed onafhankelijk opereert.’
Dat de autonome positie van de Fed ‘voor een belangrijk deel beeldvorming is’, verklaart volgens Touwen mogelijk ook waarom, ondanks de heftige aanvallen van Trump, de wereldwijde financiële markten relatief lauw reageren. ‘Ik denk dat die allang geaccepteerd hebben dat Trump invloed heeft op de Fed en dat ze dus kijken naar wat Trump met die invloed doet of gaat doen. En ze denken dat Trump uiteindelijk geen dingen doet die het belang van de economie zwaar zullen schaden.’
Daar is ING-hoofdeconoom Blom het mee eens. ‘Dat zagen we dit voorjaar. Toen Trump voor het eerst die lijst met importtarieven publiceerde en de rente op tienjarige staatsobligaties begon op te lopen. Hij zei dat de markten een beetje jippy werden, onrustig, daarop pauzeerde hij de tarieven.’
Geregeld stellen klanten van ING aan Blom de vraag of zij denkt dat Trump het Amerikaanse financieel stelsel en daarmee de wereldeconomie omver zal trekken. Wankelen kan, maar omvallen lijkt haar minder waarschijnlijk, is daarop haar antwoord. Omdat de president volgens haar dus wel degelijk oog heeft voor de ontstane zorgen, en handelt wanneer de markten het vertrouwen in de VS verliezen.
Maar ook omdat er nu eenmaal geen alternatief is voor een financieel stelsel met de dollar als wereldmunt. Blom: ‘Een pensioenfonds zal nu misschien minder zien in die Amerikaanse langlopende leningen. Maar ze hebben zoveel geld, dat kunnen ze ook niet allemaal buiten de VS kwijt. Ik spreek ook al klanten die zeggen: als de rente op die langlopende leningen nog verder stijgt, dan gaan we ze gewoon weer kopen.’
In de metafoor van de jenga-toren: Trump schopt inderdaad tegen een cruciaal blokje aan de onderkant van de stapel. Maar zodra de toren begint te wankelen, zal hij daar direct mee stoppen, verwachten de meeste beleggers. Blom: ‘Al weet je het met Trump natuurlijk nooit zeker.’ Trump blijft een vreemde vogel.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant