Een onderzoeksprogramma tegen malaria is door de regering van Burkina Faso stopgezet, na een campagne van anti-westerse activisten. Het muggenbestrijdingsprogramma ontvangt miljoenen van de stichting van techmiljardair en filantroop Bill Gates.
is correspondent Afrika van de Volkskrant. Hij woont in Dakar, Senegal. In 2019 reisde hij met journalist Hidde Boersma naar Burkina Faso, waar hij het project van Target Malaria bezocht.
‘Een gevaar voor de gezondheidssoevereiniteit van Burkina Faso’, zo noemen campagnevoerders het programma van non-profit Target Malaria. Ze reageerden opgetogen toen een speciale eenheid van de politie van Burkina Faso op 18 augustus het hoofdkantoor en laboratorium van de organisatie binnenviel. De wetenschappers stelden dat zij tijdens de ‘brute en vernederende’ politieactie werden ‘behandeld als criminelen, met onze kantoren en laboratoria verzegeld en gemarkeerd als plaats delict’.
Een paar dagen later kondigde de Burkinese minister van Hoger Onderwijs, Onderzoek en Innovatie aan dat ‘alle activiteiten van het Target Malaria-project op het grondgebied van Burkina Faso zijn stopgezet’ en ‘alle monsters vernietigd zullen worden’. De precieze reden voor het besluit werd echter niet bekendgemaakt.
Target Malaria voert proeven uit in het West-Afrikaanse land, waarbij de genetische samenstelling van mannelijke malariamuggen wordt bewerkt. Begin vorige maand liet de organisatie nog 16 duizend muggen vrij in het wild, die genetisch gemodificeerd waren om bijna uitsluitend mannelijke nakomelingen te produceren. Zodoende zijn er uiteindelijk minder (en uiteindelijk misschien wel geen) vrouwelijke muggen meer die malaria over kunnen brengen – dat is althans het idee.
De aanpak van Target Malaria is al sinds de start van het project in 2005 controversieel. Critici vinden het onverantwoord om de wereld van malaria te bevrijden met behulp van een zogenaamde gene drive, een techniek om bepaalde, aangepaste genen snel door een dieren- of insectenpopulatie te verspreiden. Het genetisch manipuleren van muggen in Burkina Faso zou hen ‘marionetten van het Westen’ maken, het Afrikaanse land zou door het westen worden gebruikt als openluchtlaboratorium.
Bij een bezoek van de Volkskrant aan de projecten in Burkina Faso in 2019 liet Target Malaria zien hoe de wetenschappers proberen om mensen ervan te overtuigen dat de onderzoeken niet schadelijk zijn voor mensen. Zo werden er bij het hoofdkwartier van Taget Malaria regelmatig bijeenkomsten met wetenschappers georganiseerd, waar bezorgde omwonenden vragen konden stellen over het werk van de organisatie. Een speciale theatergroep met een voorstelling over het werk van Target Malaria toog jarenlang naar dorpen in Burkina Faso, om mensen middels een voorstelling over de werkzaamheden in te lichten.
Nu blijkt dat die pogingen om mensen te informeren en in te lichten niet genoeg hebben geholpen. Dat de regering van Burkina Faso nu wil stoppen met het antimalariaproject ligt volgens experts vooral aan nog altijd groeiende antiwesterse sentimenten in Burkina Faso – veel meer nog dan de al langer bestaande kritiek op genetische modificatie. Het sluit aan bij de antiwesterse sentimenten die in Burkina Faso de overhand kregen sinds legerleider Ibrahim Traoré bijna drie jaar geleden de macht greep. Zijn militaire regering verbrak de banden met ex-kolonisator Frankrijk, en haalde de banden aan met Rusland.
In het Burkina Faso van Traoré is dus geen plaats meer voor het antimalariaproject van Target Malaria. Dat heeft veel te maken met het feit dat de organisatie, die wordt geleid door de bekroonde wetenschapper Abdoulaye Diabaté, wordt gezien als ‘westers’. Het leeuwendeel van de financiering van de projecten en onderzoeken, samen goed voor zo’n 173 miljoen dollar, ontving de stichting namelijk van de Gates Foundation van Microsoft-oprichter Bill Gates en zijn vrouw Melinda. Op sociale media werden daarom berichten verspreid waarin te lezen was dat Target Malaria muggen zou gebruiken om ziekten te verspreiden of mensen te steriliseren.
De beweringen maken deel uit van een breder patroon van desinformatiecampagnes, die onderzoekers en wetenschappers in meerdere Afrikaanse landen opmerken. Zo werd in het zuidelijker gelegen Kameroen een piek aan desinformatie genoteerd, niet geheel ontoevallig rondom de lancering van een malariavaccin. Influencers doen zich online vaak voor als medisch deskundigen, terwijl ze dat niet zijn.
De campagnes zijn erop gericht ‘wantrouwen te zaaien jegens het Westen, omdat het snode plannen heeft in Afrika’, zegt Mark Duerksen, veiligheidsexpert bij het Amerikaanse Africa Center for Strategic Studies tegen wetenschappelijk tijdschrift Science. Ze spelen daarmee in op het ‘soevereinistische narratief’ van Ibrahim Traoré en zijn junta, die zeggen hun land te willen ontdoen van de neokoloniale imperialisten uit het westen en daarom veel buitenlandse ngo’s het land uitzetten.
In een verklaring laat Target Malaria weten ‘trots te zijn’ op zijn werk in Burkina Faso. De organisatie zegt dat het ‘belangrijke wetenschappelijke mijlpalen’ heeft behaald door samen te werken met betrouwbare lokale gemeenschappen om het Afrikaanse malaria-onderzoek te stimuleren. Target Malaria blijft actief blijft in Ghana en Oeganda, en benadrukt dat onderzoek naar malaria nog nodig is: malaria eist jaarlijks bijna 600.000 levens, waarvan de meesten kinderen in Afrika zijn.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant