Nyokabi Kariuki Op Mount Kenya leven vogels die al tot een miljoen jaar hetzelfde lied zingen. Dat verbijsterende feit inspireerde de jonge Keniaanse componist en performer Nyokabi Kariuki tot een muziekstuk voor stem en cello-octet. Zaterdagavond is de wereldpremière in het Gaudeamus Festival in Utrecht.
Nyokabi Kariuki: „Ik praat dan ook vrij veel in deze voorstelling, wat voor mij ongewoon is.” Foto Brian Otieno
Halverwege het videogesprek kijkt Nyokabi Kariuki weg van de camera en steekt een vinger op: „Ik hoor nu een tinkerbird!” Ze imiteert de kenmerkende claxonachtige roep van de geelstuitketellapper en begint te lachen. Tot haar eigen verbazing heeft de jonge Keniaanse componist en performer zich afgelopen jaar ontpopt tot een heuse vogelaar. Dat is te danken aan haar nieuwste werk, Birdsongs from Kĩrĩnyaga, dat ze schreef voor haar eigen stem en het Cello Octet Amsterdam. In april was er al een gedeelte te horen tijdens Rewire Festival in Den Haag, zaterdagavond presenteert Kariuki in het Gaudeamus Festival in Utrecht de wereldpremière van het volledige werk, gevolgd door optredens in het Muziekgebouw Amsterdam (19 september) en festival September Me in Amersfoort (27 september).
Het begon allemaal met een wetenschappelijke studie die opdook in haar Facebook-feed [Some birds sing the same song for hundreds of thousands of years | EurekAlert!], toen ze nog Facebook had, zegt Kariuki (1998). Ornithologen stelden vast dat de zang van een bepaald type honingzuiger (Cinnyris mediocris of kilimanjarohoningzuiger) rond Mount Kenya al een half miljoen tot een miljoen jaar onveranderd is, onder meer doordat de geologie van hun habitat nauwelijks verandert. Kariuki: „Dat blies me echt omver. Deze vogels zingen al een miljoen jaar hetzelfde lied! Een lied dat al klinkt sinds de tijd voordat er moderne mensen waren!” Ze wist meteen dat ze iets met het gegeven wilde doen, ook omdat haar vader is opgegroeid aan de voet van Mount Kenya (‘Kĩrĩnyaga’ in het Kikuyu, de taal van de gemeenschap waartoe Kariuki en haar ouders behoren).
Zelf is Kariuki geboren in Nairobi en opgeleid aan New York University, waar ze vanaf 2016 compositie en piano studeerde en vooral akoestische muziek voor het concertpodium schreef. Tijdens een uitwisseling in Parijs kreeg ze nog les van een leerling van Messiaen – de absolute vogelzangautoriteit onder de klassieke componisten. Toen de coronapandemie uitbrak, tijdens haar laatste semester aan NYU, zag ze haar afstudeerpresentatie in het water vallen. Ze stopte haar partituren in een la en begon te experimenteren met elektronica en opnames van alledaagse geluiden. En ze ging zingen.
„In Kenia is zang alomtegenwoordig, zeker in de Afrikaanse kerk waarin ik ben opgegroeid. Maar ik speelde altijd piano. Ik zong gewoon nooit, ik begeleidde. Tijdens mijn studie schreef ik liedjes voor anderen, tot een docent zei: jij moet je eigen liedjes zingen. Toen pas ben ik mijn stem gaan ontdekken.” Drie jaar geleden begon ze ook Kikuyu te leren. Het doet haar familie op het platteland plezier om haar ineens oude volksliedjes te horen zingen, zegt ze.
In de bevreemdende lockdown-situatie ging Kariuki’s muziek zo een totaal andere richting op, wat leidde tot haar eerste ep, peace places: kenyan memories uit 2022. Het is een betoverend amalgaam van field recordings, veeltalige gesprekken en subtiele elektronische soundscapes, met een hoofdrol voor Kariuki’s warme, wendbare stem, die ze opstapelt tot zwoele akkoorden. Vanuit het niets kreeg ze vervolgens een e-mail van Martijn Buser, artistiek directeur van het Gaudeamus Festival: of ze die geweldige muziek ook live kon uitvoeren?
Kariuki lacht: „Ik had geen idee hoe ik dat moest doen, ik had nooit eerder opgetreden met elektronische muziek. Maar het was een te grote kans om te laten lopen. Martijn bracht me in contact met het Cello Octet Amsterdam. Ik wist niet wat ik hoorde – de cello is mijn lievelingsinstrument en zij zijn met z’n achten! En zo goed, zo open en gretig, waanzinnig.” Zo ontstond de liveversie van peace places die ze in 2022 bij Gaudeamus uitvoerde.
Sindsdien maakte Kariuki nog het geprezen album feeling body (2023), waarin ze haar ervaring met long covid verwerkte. Maar de samenwerking met het Cello Octet was dermate goed bevallen dat ze hen opnieuw benaderde voor haar huidige project. Ditmaal werkt ze in omgekeerde richting: eerst de liveversie, dan het album. „Doordat ik from scratch begonnen ben, is er meer ruimte om over de orkestratie na te denken. Ik vraag de cello’s bijvoorbeeld om een halve noot omlaag te stemmen, naar de laagste noot van mijn ilimba [grote Tanzaniaanse duimpiano]. Ik herken inmiddels wel bepaalde gewoontes die ik heb als componist. Zoals een sweet tooth: ik houd enorm van mooie akkoorden en melodieën.”
Haar compositieproces is intuïtief en zo’n project blijft spannend, zegt Kariuki: „Tegenwoordig houd ik me vast aan tennis. Ik ben verslaafd aan de US Open, dat kost me momenteel veel nachtrust. Bij tennis moet je alles punt voor punt benaderen, het is zinloos om na te denken over de volgende game. Zo probeer ik ook naar mijn muziek te kijken: oké, het is eng en veel, maar ik doe nu gewoon eerst dít.”
In Birdsongs from Kĩrĩnyaga gebruikt Kariuki de metafoor van miljoen jaar oude vogelzang om het levende archief van orale tradities te onderzoeken. „Zoals de vogels hun lied doorgeven, zo geven wij Afrikanen onze verhalen door. Het verhaal is een environment, een omgeving, net als de natuur waarvan we deel uitmaken. We hebben een gedeelde verantwoordelijkheid voor het in stand houden ervan, door de verhalen te blijven herinneren en vertellen. Ik praat dan ook vrij veel in deze voorstelling, wat voor mij ongewoon is.”
Al is de vogelzang van de honingzuigers van Kĩrĩnyaga al een miljoen jaar onveranderd, Kariuki heeft geen conservatieve blik op de traditie. Dat heeft ook te maken met haar positie als een relatieve buitenstaander, zegt ze: ze is in het Engels opgeleid aan internationale scholen (niet ongebruikelijk in Kenia), maakte haar intieme debuut-ep in New York en treedt vooral op in Europa. Die positie kleurt haar perspectief én geeft haar vrijheid.
Zo vertelt ze in de voorstelling een volksverhaal over een zwangere vrouw die bij het plukken van bananen opzettelijk een nest met eieren vernielt. Vervolgens wordt de vrouw tijdens haar bevalling op ingenieuze wijze lastiggevallen door de moedervogel. In het oorspronkelijke verhaal doodt de vogel uiteindelijk de baby, maar dat vond Kariuki te heftig. Dus veranderde ze het verhaal.
Source: NRC