Gedichten In een van de laatste gedichten die Joost Zwagerman schreef voor zijn zelfmoord, toonde hij zijn angsten. Tien jaar later sluit het als liedtekst aan bij de oude en nieuwe angsten van een volgende generatie.
Rapper Sef zong ‘Voor alles’, naar een gedicht van Joost Zwagerman, afgelopen weekend op het festival Into The Great Wide Open.
Schrijver Joost Zwagerman beëindigde in 2015 zijn leven, maandag is zijn tiende sterfdag, maar zijn woorden zijn nog onder ons. Bijvoorbeeld in ‘Voor alles’, een gedicht over angsten dat op muziek werd gezet door zangeres Wende. „Voor alles bang geweest/ Voor alles altijd bang geweest”, zingt ze, begeleid door pulserende elektronische klanken, als een bang kloppend hart. Vorig weekeinde klonk het nummer nog op Vlieland, tijdens een veelgeprezen concert van Sef op festival Into The Great Wide Open. Zo kreeg ‘Voor alles’ zijn derde leven.
‘Voor alles’ raakt een snaar, zo ontdekte Zwagerman zelf al tijdens voordrachten. De dichter bleek lang niet de enige die leed aan angsten. Het gedicht somt ze op, de alledaagse, de overweldigende, de concrete en de abstracte. „Voor mails en sms’en, voor enveloppen op mijn tafel./ Voor dromen en demonen”. En: „Voor gebouwen zonder ramen, voor/ doodgaan en voor alle doden, in films of van nabij./ Voor doodzijn misschien iets minder”. Het gedicht verwijst naar het klassieke ‘Angst’ van M. Vasalis uit de bundel Parken en woestijnen (1940): „Ik ben voor bijna alles bang geweest:/ voor ’t donker, voor figuren op het kleed/ voor stilte, voor de schorre kreet/ van de avondlijke venter, voor een feest,/ voor kijken in de tram en voor mezelf”.
‘Voor alles’ komt uit Zwagermans laatste, gelijknamige bundel uit 2014, die deels gaat over angsten en het vermogen, of onvermogen, van poëzie om die te bezweren. Hij toont een glimp van de depressies die hem teisterden en die uiteindelijk tot zijn zelfmoord leidden. Hij mailde het gedicht een halfjaar voor zijn dood naar zangeres en actrice Wende Snijders. Op een promovideo uit 2018 voor het album Mens lichtte ze toe: „We hadden af en toe contact, hij had mij een tekst gestuurd en gevraagd: wil je daar muziek op maken? Op een dag deed ik de krant open en zag ik dat hij zelfmoord had gepleegd. Ik dacht: o shit, ik ben iets vergeten, en ging terugkijken in mijn mail.” Dezelfde dag nog componeerde zij het lied.
Wende merkte dat het lied een enorme weerklank had bij haar luisteraars. Wellicht past dit bij de trend dat popartiesten in hun songs en in interviews open zijn over de eigen psychische problemen, zoals Billie Eilish, Phoebe Bridgers of de Nederlandse zangeres S10. Voor fans die zelf mentale problemen hebben kan dat troostend werken – ze zijn niet alleen. „Kids use my song as a hug”, zei Billie Eilish in 2019 in Rolling Stone. Volgens het RIVM is de geestesnood onder Nederlandse jongeren sinds corona flink toegenomen. Zo valt ‘Voor alles’ in vruchtbare aarde.
Yousef Gnaoui (Sef) gaf dit jaar ‘Voor alles’ zijn derde leven. Per telefoon licht hij toe: „Ik ging naar Wende kijken op Oerol en ze speelde dat nummer. Ik dacht meteen: dat ga ik gebruiken.” Sef sampelde het refrein van Wende en schreef er een nieuwe tekst bij, over zijn eigen angsten. De opzwepende dancebeat botst keihard met de melancholieke duisternis van tekst, schreef NRC.
Opvallend is dat de politiek geëngageerde Sef in zijn versie geen particuliere levensangsten behandelt maar reële gevaren voor de wereld: angst voor oorlog en voor de klimaatramp. „Voor het water dat blijft stijgen/ Voor de droogte, voor de vloed/ Voor het bloed aan onze handen/ Voor het plastic in ons bloed”. Sef: „Wanneer Wende zingt over angst voor een brief op tafel, staat dat ook eigenlijk voor iets groters: bang voor mensen, verantwoordelijkheden, sociale verplichtingen. Maar inderdaad, ik zing meer over de angst voor een apocalyptisch evenement. Over mensen als NAVO-baas Rutte die je echt ziet vrágen om oorlog.”
‘Voor alles bang’ staat op Sefs album Lieve Monsters dat eind juni verscheen en in NRC vijf ballen kreeg. Op de cover zie je Sef opgekruld, met een helm op, schuilen onder een bureau, als in een oud voorlichtingsfilmpje over atoomgevaar.
Ook Sef wordt „continu” aangesproken op het lied: „Niet alleen bij concerten maar ook door mensen die op straat naar me toekomen. Ik denk dat de tekst heel erg resoneert. Als mensen het horen denken ze: zie je wel ik ben niet gek dat ik dit voel. Ik ben niet alleen.” Sef gebruikt het lied als vaste afsluiter van zijn concerten: „Dit is het nummer waarna je niks anders meer kan spelen.”
Zwagermans gedicht eindigt met de woorden: „Voor alles altijd bang geweest,/ maar niet voor jou,/ nee, niet voor jou”. Dat kan slaan op een geliefde die redding biedt, of op zijn minst enige geborgenheid. Maar het kan ook slaan op het houvast dat poëzie hem bood. Sef denkt dat Zwagerman met „maar niet voor jou” de hand reikte naar de ander: „Ik denk dat hij duidelijk wilde maken dat mensen elkaar kunnen vinden. En zien zoals ze zijn, met hun angsten en gebreken.”
Zelf gebruikt hij die troostende slotzin niet: „Ik wilde niet met een positieve draai eindigen, dat haalt de angel eruit. Ik vind het toffer om het niet op te lossen en het aan de luisteraar te laten.” In de tekst van Zwagerman is angst een verlammende kracht, maar Sef ziet angst niet als per se slecht: „Angst kan je ook motiveren om in actie te komen. Je angsten overwinnen, is een van de grootse overwinningen.”
Praten over zelfdoding kan 24/7 anoniem en gratis via 0800-0113, de landelijke hulplijn van 113 Zelfmoordpreventie, of via chat op www.113.nl.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC