Aan de Russische kant van het front in Oekraïne duiken steeds vaker Afrikaanse soldaten op.
Zij worden gerekruteerd via sociale media, of gelokt met valse beloften.
In Kameroen wordt duidelijk hoe mensen in de armen van Rusland worden gedreven.
Door Bram Vermeulen
Fotografie Sven Torfinn
De reis van Kameroen naar Rusland begon met een leugen. Arnauld Mbouguen (35) was nooit een avontuurlijk type geweest. Hij was de laatste jaren niet veel verder gekomen dan het telefoonwinkeltje van zijn vader in de Kameroense hoofdstad Yaoundé. Zijn achtergebleven vrienden hangen er nog altijd rond op hun brommers in de smog van de ochtendspits. Op de muur voor de winkel hangt zijn levensgrote foto, met daarop zijn bijnaam: Chenguy. Daaronder: rust in vrede.
De vader van de in de Oekraïne-oorlog gesneuvelde soldaat Arnauld Mbouguen, alias Chenguy.
Begin augustus vorig jaar wilde Chenguy plots op bezoek bij zijn neef Frank, die al jaren in Duitsland woont. Dat is althans wat hij aan zijn vader vertelde. Maar een dag nadat hij was vertrokken, kreeg zijn vader een foto vanaf een vliegveld waar de aankomst- en vertrektijden in cyrillisch schrift werden aangekondigd. ‘Ik heb hem meteen gebeld en gevraagd: waar ben je? Hij zei: Moskou.’ Hij zou de Russische nationaliteit krijgen als hij het leger in ging. ‘Ik zei: denk je dat Rusland beter is dan Kameroen? Dat is niet jouw oorlog. Het is een andere wereld.’
Een van de laatste beelden die Chenguy met zijn mobiele telefoon naar zijn vader stuurde, is gefilmd in een dichte mist die boven een maanlandschap zweeft. Geen boom staat overeind. In de verte klinken de doffe inslagen van tankgranaten. Zijn zware ademhalen verraadt paniek.
Vader loopt naar het kluisje achterin zijn winkel. In een groen mapje bewaart hij de brief die hij in mei uit Moskou ontving. ‘Aan de nabestaanden van soldaat Mbouguen Youdjo Yves Arnauld, geboren op 29 oktober 1990. Gesneuveld op 26 april 2025 in Bilohorivka, tijdens de speciale militaire operatie op het territorium van Oekraïne, in de volksrepublieken Loehansk en Donetsk.’ Getekend door de luitenant-kolonel van eenheid 40321.
Volgens de militaire inlichtingendienst van Oekraïne vechten inmiddels meer dan vijftig nationaliteiten mee aan beide kanten van het front. Nepalezen, Colombianen, Congolezen. De exacte aantallen zijn niet te achterhalen. Volgens een studie van het Poolse Instituut voor Internationale Zaken zijn er sinds het begin van de strijd om de Krim en de Donbas in 2014 meer dan zeventienduizend buitenlandse strijders actief geworden en is dit aantal na de grootschalige Russische invasie in 2022 exponentieel gestegen. Driekwart van hen vecht aan Russische zijde. In Europa waarschuwen analisten vaak dat de Oekraïne-oorlog kan uitlopen op een wereldoorlog. Maar de Russische invasie in Oekraïne maakt al lang slachtoffers op alle continenten.
Een moeder uit Douala verloor haar zoon in de Oekraïne-oorlog. Naast haar staan haar twee kleinkinderen, de kinderen van haar omgekomen zoon.
Er duiken opvallend vaak Kameroeners op aan het front, vaak getraind tijdens en ervaren door de burgeroorlog in eigen land. Maar ook burgers arriveren er. De Kameroense onderzoeker Raoul Sumo Tayo van het Institute for Security Studies (ISS) zegt uit berichten en video’s op sociale media te hebben opgemaakt dat ‘er ten minste vijfhonderd Kameroense soldaten zijn die uit het eigen leger zijn gedeserteerd om voor Rusland te gaan vechten’. Hij schat dat er nog eens vijfhonderd niet-militairen uit Kameroen naar Rusland zijn vertrokken. ‘Sommigen vertrokken met de belofte van regulier werk in Rusland, maar eindigden alsnog aan het front in Oekraïne.’
Geld is een belangrijke drijfveer. Een soldaat verdient in Rusland ruim tien keer zo veel soldij (2.000 euro) als een soldaat in Kameroen. Op het plein voor het voetbalstadion in Yaoundé hoor je nog een andere belangrijke reden. ‘Ik heb veel vrienden in Moskou’, zegt Ibrahim, een jonge advocaat die met zijn witte airpods in zijn oren op TikTok zit te scrollen. ‘Jongeren dromen van Europa. Ze denken dat het daar beter is dan hier. Maar Rusland is veel toegankelijker. Het is veel makkelijker voor ons om een visum te krijgen.’ Poetins invasie in Oekraïne steunt hij van harte. ‘Ik denk dat president Poetin zijn territorium veilig wil stellen. Ik denk dat hij gelijk heeft.’
Op hetzelfde muurtje zit King Boya. De dertiger probeerde jaren geleden zelf naar Europa te reizen; een visum halen bij een van de Europese ambassades is voor de meeste Kameroeners onmogelijk geworden. Hij verkoos de woestijn, maar kwam vast te zitten in de detentiekampen van Libië. Sindsdien heeft hij Europa opgegeven en droomt hij van Moskou. ‘Rusland is het land van de toekomst’, zegt hij vol overtuiging. ‘Poetin is een man die vrijheid wil, omdat de Europeanen te lang de wereld hebben gedomineerd. Dat moet stoppen. Poetin is de enige tegenkracht tegen het Westen.’
De Russen hebben Oekraïne na drie jaar niet weten te veroveren. Maar Poetins narratief heeft wel het Afrikaanse continent voor zich gewonnen. Op TikTok wordt de retorische vraag gesteld: welk Afrikaans land heeft Rusland ooit gekoloniseerd? De filmpjes roepen in herinnering dat de Sovjet-Unie in de jaren vijftig en zestig de financier van veel antikoloniale bevrijdingsbewegingen was, ook in Kameroen. De Russen surfen mee op de golf van anti-Europees sentiment, die in de afgelopen vijf jaar heeft geleid tot het vertrek van Franse en andere Europese troepen in vrijwel alle voormalige koloniën in West-Afrika.
‘De vijand van mijn vijand is mijn vriend’, verklaart Raoul Suma Tayo de populariteit van het Russische narratief. Het geweld van de Europese grensbewakers heeft die overtuiging volgens hem alleen maar gesterkt. ‘Je kunt zeggen dat Europa zelf de omstandigheden heeft gecreëerd waarin Rusland nu Afrikanen voor de oorlog weet te werven.’
Maar hoe kom je van Kameroen in Rusland terecht?
De moeder en echtgenote van de Kameroense soldaat Olivier uit de kuststad Douala willen alleen anoniem hun verhaal doen. Ze hopen nog steeds op zijn terugkeer, en vrezen de toorn van de Russen en de man die hem naar Rusland haalde.
Ze werden vorig jaar juni thuis bezocht door een Kameroense man met de naam Harrison. Olivier wilde in eerste instantie naar Luxemburg reizen. Harrison kon hem daarbij helpen, maar had een beter voorstel. Als hij voor Rusland koos, zou hij niet alleen een visum kunnen regelen, maar ook de Russische nationaliteit voor het hele gezin. In ruil daarvoor moest hij zich inschrijven bij het Russische leger. ‘Als je wilt meedoen, zetten we je op de lijst’, zou hij tegen Olivier hebben gezegd.
Harrison zwoer dat Olivier niet naar het front zou worden gestuurd, aldus zijn moeder en echtgenote. ‘Hij zou alleen in het kamp moeten werken om kleine klusjes te doen.’
De echtgenote van de vermiste soldaat Olivier met hun dochter Olivia, die is geboren nadat hij naar Rusland was vertrokken.
Olivier vertrok in augustus. Zijn familie heeft sinds december niets meer van hem gehoord. Harrison neemt zijn telefoon niet meer op. De Russische ambassade in Yaoundé weet van niets. Vlak na zijn vertrek bleek zijn echtgenote zwanger. De baby is pas geboren. ‘We hebben haar Olivia genoemd.’
De Oekraïense autoriteiten bevestigen desgevraagd dat ze aan de Russische kant van het front steeds meer Afrikaanse huurlingen tegenkomen. De in Oekraïne gestationeerde fotograaf Daphne Wesdorp kreeg voor de VPRO en de Volkskrant toegang tot een detentiekamp voor krijgsgevangenen in West-Oekraïne.
In blauwe overalls zwerven tal van nationaliteiten over de binnenplaats: veel Russen, een Ghanees, een Egyptenaar, een Somaliër. Soldaat Richard Kanu (41) uit Sierra Leone was officier in het nationale leger van zijn geboorteland toen hij in 2023 in contact kwam met een tussenpersoon. ‘Die man woonde in Rusland. In Sint-Petersburg. Ik betaalde hem 2.500 dollar en hij regelde het visum en het vliegticket. Die man heet Harry. Hij komt uit Kameroen.’
Soldaat Richard Kanu uit Sierra Leone in een detentiekamp voor krijgsgevangenen in West-Oekraïne, waar tal van nationaliteiten over de binnenplaats zwerven.
Harry en Harrison blijken een en dezelfde tussenpersoon. Bronnen in Kameroen en Oekraïne bevestigen onafhankelijk van elkaar overeenkomstige kenmerken en zijn telefoonnummer. Zijn huidige woonplaats: Sint-Petersburg.
Hij antwoordt direct op een WhatsAppbericht van een Kameroens telefoonnummer en vraagt om geduld. Hij zit nog in de metro van Sint-Petersburg, appt hij. Aan de telefoon bevestigt hij later dat hij inderdaad een visum kan regelen voor Rusland. In eerste instantie ontkent hij dat hij ook voor het Russische leger rekruteert. ‘Een goede christen doet zoiets niet, maar wat u verder met uw visum doet is uw verantwoordelijkheid.’ Hij vraagt niettemin om een kopie van een paspoort en een diploma om de visumprocedure in gang te zetten.
De Russen zijn niet de eersten die Kameroen als wingewest voor goedkope arbeid zien. Het Duitse Rijk claimde het territorium in de oksel van Afrika als kolonie in 1884. De witte latex die diep in het oerwoud van West-Kameroen van de bomen druipt en tot rubber stolt, konden de Duitsers goed gebruiken voor hun auto-industrie. Over de rug van Kameroense dwangarbeiders veroverden bedrijven als Daimler en Benz de wereld.
Een rubberplantage langs de weg van Douala naar Buéa. De Russen zijn niet de eersten die Kameroen als wingewest zien; vroeger waren het de Duitsers, Fransen en Britten.
Toen Duitsland in de Eerste Wereldoorlog werd verslagen, werd Kameroen als oorlogsbuit verdeeld onder de winnaars: Frankrijk en Groot-Brittannië. ‘Wat Rusland hier doet, is niks nieuws’, zegt pastoor Michael Tchoumbou na de zondagsmis in de katholieke kerk St. Louis de Bonaberi in Douala. Twee van zijn parochianen zijn de afgelopen maanden naar Rusland vertrokken en niet meer teruggekomen van het front.
‘Dit is hooguit een nieuwe fase in een oud proces. Frankrijk werd in de Eerste en Tweede Wereldoorlog verdedigd door Afrikaanse schutters.’ Die ‘tirailleurs’ werden vaak met geweld uit de koloniën weggeplukt, van Senegal tot Kameroen. ‘Maar ook de VS en het Verenigd Koninkrijk hebben later op grote schaal gerekruteerd in Afrika. Wat Rusland nu doet is gruwelijk, maar anderen hebben het ook gedaan’, zegt de pastoor fel.
De Russen leunen tegenwoordig voor de werving van nieuwe mensen op sociale media als Telegram, Instagram en TikTok. Zo gebeurde dat ook bij Mirian Mende, die dit jaar afstudeerde aan de faculteit voor business management en finance aan de universiteit van de stad Buéa, in het noordwesten van Kameroen. Ze is nu vastbesloten om naar Rusland te vertrekken. In een schrift heeft ze Russische woordjes uitgeschreven. ‘Ik wil zo snel mogelijk naar Rusland.’
Tiktok
Mende is Engelssprekend, zoals de meeste Kameroeners in het noordwesten. Sinds 2016 vechten separatisten in die regio in een burgeroorlog voor onafhankelijkheid van de Franssprekende regering van Paul Biya (94), de oudste president ter wereld. Op een dinsdagochtend in juli zijn leger en politie in hoogste staat van paraatheid, omdat de separatisten een dag eerder een personenauto met kogels hebben doorzeefd en in brand gezet. De bestuurder en twee passagiers, ook Engelssprekend, kwamen om het leven. Ze hielden zich niet aan de mores van de separatisten die voorschrijven dat op maandag iedereen binnenblijft.
Oud-student Mirian Mende uit Buéa is vastbesloten om naar Rusland te vertrekken.
‘Het is voor Engelssprekenden heel lastig om een baan te vinden in dit land. Ik ben de oudste van vier. Mijn vader heeft ons verlaten. Ik moet mijn moeder helpen.’ Ze begint zacht te snikken op haar bed. Rusland is haar laatste hoop om haar familie te kunnen helpen. Ze schreef zich in voor het ‘Alabuga Start’-programma’. Alabuga is een speciale economische zone in Tatarstan, een autonome republiek in het westen van Rusland, waar grote fabrieken staan.
Die fabrieken zijn al meerdere malen bestookt door het Oekraïense leger, omdat er drones worden geproduceerd. Maar volgens Mirian Mende zijn die berichten leugens. ‘Ik ga daar helpen met logistiek. Ik weet wel dat de fabrieken soms doelwit zijn. Maar hier is het toch ook niet veilig. Mensen verbranden levend in hun auto. Gevaar hier of daar, het is voor mij hetzelfde.’
Harrison meldt zich vanuit Sint-Petersburg. Hij appt dat hij het gestuurde diploma uit Kameroen heeft bestudeerd. Hij vertrouwt het niet. ‘Sorry, ik kan je niet helpen. Je bent te oud. Je aanvraag is afgewezen.’ Dan verbreekt hij het contact en antwoordt hij niet meer op appjes en telefoontjes. De echtgenote van de vermiste soldaat Olivier is niet verbaasd. ‘Hij heeft niets meer van zich laten horen sinds mijn man is verdwenen in Rusland.’ Toch heeft ze na zeven maanden stilte nog hoop. ‘Ik vertrouw erop dat mijn man toch nog ergens opduikt en bij ons terugkomt.’
Deze aflevering van VPRO’s Frontlinie wordt uitgezonden op zondag 7 september om 23.10 uur op NPO2.
Bram Vermeulen is documentairemaker voor het VPRO-programma Frontlinie. Hij schrijft voor de Volkskrant vanaf de frontlinies die hij voor deze serie als reizend journalist bezoekt. Eerder was hij correspondent in Zuid-Afrika en Turkije voor de NOS, NRC en VPRO.
Sven Torfinn is al 20 jaar actief voor de Volkskrant als fotograaf in Afrika, waar hij woont in Nairobi, Kenia. Hij werkt tevens als cameraman voor de NOS en het VPRO-programma Frontlinie.
Met medewerking van Daphne Wesdorp, Blaise Eyong en Marjolein den Dekker.
Waarom is Trump zo gefascineerd met 'witte genocide' in Zuid-Afrika? En wie fluistert hem in? De zoektocht leidt langs Errol Musk, de vader van Elon Musk.
De strijd voor onafhankelijkheid van het Frans overzees gebied Nieuw Caledonie is symbool geworden voor een golf van andere opstanden tegen kolonisatie. Hoe #FreeKanaky een serieuze bedreiging werd voor Europa’s belangen in de Stille Zuidzee.
De lage stroomprijs lokt crypto-investeerders met hun energieslurpende bitcoinboerderijen naar Ethiopië, waar de helft van de bevolking geen stroom heeft. Terwijl de wolkenkrabbers verrijzen in de hoofdstad, woedt 100 kilometer verderop oorlog – en hakt het stopzetten van de Amerikaanse hulp erin.
Source: Volkskrant