Verenigde Staten Als minister van Volksgezondheid krijgt Robert F. Kennedy, aanvoerder van wellness-rechts binnen Trumps beweging, alle ruimte om zijn onbewezen beweringen om te zetten in beleid.
Demonstranten bij het hoofdkwartier van gezondheidsorganisatie CDC, waarvan veel medewerkers door minister Robert F. Kennedy Jr. zijn ontslagen.Foto Elijah Nouvelage
Op donderdag 28 augustus schuift Demetre Daskalakis de laatste stapel papieren in zijn tas en veegt het stof van zijn lege bureau. De arts infectieziekten trekt de deur van zijn kantoorruimte achter zich dicht en verlaat daarna, met nog drie collega’s, definitief het gebouw van het Centers for Disease Control and Prevention (CDC). „Ik heb geen koptelefoon”, verontschuldigt hij zich een paar dagen later in podcast The Daily van The New York Times, „want ik werd door een beveiliger uit het CDC-gebouw geëscorteerd”.
Vijf jaar lang werkte Daskalakis voor het Amerikaanse overheidsinstituut voor publieke gezondheid, de evenknie van het Nederlandse Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Tot afgelopen week was hij daar directeur van het National Center for Immunization and Respiratory Diseases (NCIRD), verantwoordelijk voor de landelijke vaccinatiecampagnes.
Daskalakis werkte eerder onder de regeringen-Trump I en -Biden, met ieder hun eigen kijk op publieke gezondheid. Dat is nu eenmaal hoe het werkt, weet Daskalakis: hij en zijn collega’s voorzien het ministerie van Volksgezondheid van wetenschappelijke onderbouwing, over coronavaccins bijvoorbeeld. Vervolgens is het aan de politiek wat daarmee wordt gedaan: iedereen een vaccin, of alleen de ouderen en kwetsbaren, en hoe vaak per jaar?
Maar zeven maanden nadat Robert F. Kennedy junior aantrad als minister van Volksgezondheid en een dag nadat CDC-baas Susan Monarez ontslagen werd door president Donald Trump, kon Daskalakis het niet langer aanzien. Met nog twee hooggeplaatste CDC-wetenschappers nam hij vorige week ontslag. Buiten werd het drietal met applaus en tranen uitgeluid door honderden collega’s. Sommigen droegen protestborden met teksten als ‘Red het CDC’.
Op Monarez’ plaats zit nu tijdelijk Jim O’Neill, een voormalig ambtenaar van het ministerie van Volksgezondheid, zonder medische of wetenschappelijke achtergrond. „Dit zou alle Amerikanen wakker moeten schudden, ongeacht hun politieke voorkeur”, schreven negen voormalige CDC-directeuren naar aanleiding van deze personeelswisseling in een opiniestuk in The New York Times. Het instituut is altijd een overheidsinstelling geweest, maar nooit eerder was er serieuze twijfel over de onafhankelijkheid van de benoemingen binnen het CDC, zeggen zij.
Nu wel.
Het gedwongen vertrek van Monarez was de welhaast onvermijdelijke uitkomst van de vele, zich al langer opstapelende conflicten tussen Kennedy en zijn ambtelijke top. De Kennedy-telg zaait in de VS sinds decennia twijfel over nut en veiligheid van vaccineren. Daarnaast bindt hij de strijd aan met de farmaceutische industrie (Big Pharma) en de voedselindustrie (Big Food) die er voor verantwoordelijk zouden zijn dat „Amerika het ziekste land ter wereld is”.
Tijdens en na de coronapandemie kreeg Kennedy meer navolging. De vaccins tegen Covid-19 werden weliswaar ontwikkeld tijdens Trumps eerste termijn, maar vooral veel Republikeinse kiezers keerden zich tegen de prikcampagne die zijn opvolger Joe Biden vervolgens opzette. In een poging in te spelen op dit antivax-sentiment onder zijn achterban trok Trump het zwarte schaap van de Democratische dynastie in zijn kamp voor zijn derde presidentscampagne. Na zijn stembuszege benoemde hij Kennedy begin dit jaar tot hoofd van het ministerie van Volksgezondheid.
Als aanvoerder van de ‘Make America Healthy Again’-beweging, de wellness-rechtse substroming binnen het trumpisme, krijgt Kennedy sindsdien alle ruimte om zijn onbewezen verdachtmakingen tot overheidsbeleid te verheffen. De afgelopen maanden greep hij in bij het CDC en medicijnwaakhond FDA, die beide onder zijn ministerie vallen. Zo ontsloeg Kennedy gerenommeerde wetenschappers op sleutelposities binnen het instituut en verving hen door pseudo-wetenschappers en omstreden figuren die het wél met hem eens zijn.
Vooral bij het CDC is de kaalslag groot. In april stond een kwart van de circa 12.000 medewerkers op straat en moest het instituut meer dan een derde van het budget schrappen. Dat maakte onder meer een einde aan programma’s die loodvergiftiging bij kinderen en seksueel overdraagbare aandoeningen zoals hiv moesten tegengaan. De achterblijvers moeten toezien hoe wetenschappers uit adviesraden worden gegooid en worden vervangen door antivaxers die richtlijnen voor inentingen aanscherpen of databanken met bijwerkingen van vaccins verdacht maken.
Deze uitholling van wetenschappelijke deskundigheid lijkt pas net begonnen. Zo belooft Kennedy deze maand nog met het „definitieve bewijs” te komen voor een vermeend verband tussen inentingen en autisme – een bekend stokpaardje van antivaxers. Ook saboteert zijn ministerie verdere ontwikkeling van mRNA-vaccins, die tijdens de pandemie razendsnel werden ontwikkeld tegen Covid-19 en waarvan de hoop is dat ze ook andere ziektes, waaronder kanker, kunnen gaan bestrijden. De vogelgriep die in de VS rondraast – en waarvan de zorg bestaat dat hij kan overspringen op de mens – wordt ondertussen minder nauwgezet in kaart gebracht.
Het moreel op het CDC-hoofdkantoor in Atlanta bereikte een dieptepunt toen begin augustus een dertigjarige schutter honderden kogels op het gebouw afvuurde. Een politieagent kwam om het leven. Later ontdekten onderzoekers dat de man al langere tijd het Covid-19-vaccin de schuld gaf van zijn depressie en suïcidale gedachten. De schietpartij was op een vrijdag, pas op maandag kwam Kennedy langs bij het CDC, tot ongenoegen van het personeel.
Kennedy zaait zijn chaos en verwarring terwijl de vaccinatiegraad in de VS, zoals in veel meer westerse landen, al jaren dalende is. Voor sommige ziektes is deze al zo laag dat de groepsimmuniteit in gevaar komt. Enkele westelijke staten maakten eerder dit jaar de ernstigste uitbraken van mazelen van deze eeuw mee. Hoewel Kennedy dus vooral een symptoom is van een al langer afbrokkelend publiek vertrouwen in vaccins, kan zijn beleid deze trend wel versterken.
Dat kan deze winter al gevolgen krijgen. Anders dan in Europa kunnen in de VS ook jonge en gezonde mensen zeer laagdrempelig een griepprik krijgen – sinds de pandemie eventueel in combinatie met een coronabooster. Dit najaar trapt deze jaarlijkse inentingscampagne echter af te midden van grote verwarring nu Kennedy alleen nog 65-plussers en mensen met onderliggende klachten in aanmerking laat komen voor een (gratis) coronaprik. Een maatregel die hij afkondigde op X, zonder dat het CDC daarover om advies was gevraagd of ook maar was ingelicht.
Daags voordat ze miljoenen vaccindoses binnenkrijgen, weten zelfs grote apotheekketens – die het gros van deze prikken zetten – niet goed wie er nog (gratis) een vaccin mag krijgen.
De vraag is of de griep- en coronagolven hierdoor hoger zullen pieken dan in andere jaren. En of hier ook regionale verschillen in te ontdekken zijn. In het politiek al zo verdeelde land beginnen namelijk ook de ideeën over wetenschap en gezondheid zich steeds scherper langs partijlijnen af te tekenen. Woensdag kondigden de Democratische gouverneurs van Californië, Oregon en Washington aan samen een ‘gezondheidsalliantie’ te vormen. De drie westelijke kuststaten komen met eigen adviezen voor hun inwoners over vaccinaties, gebaseerd op de huidige stand van de wetenschap. Een dag later kondigde de Republikeinse gouverneur van de staat Florida aan alle verplichtingen rondom vaccinaties juist af te schaffen, zoals de verplichte prikken voor school gaande kinderen.
Artsen en wetenschappers verenigen zich op lokaal en landelijk niveau om Amerikanen van schaduwadvies te blijven voorzien. Infectieziekte-expert Michael Osterholm van de University of Minnesota had in april van dit jaar de bui al zien hangen en begon het overkoepelende Vaccine Integrity Project. „De missie is simpel en urgent: zorgen dat het gebruik van vaccins in de Verenigde Staten geworteld blijft in het best beschikbare [wetenschappelijke] bewijs en zich eenduidig richt op de bescherming van de bevolking”, schreef Osterholm begin juli in een artikel op de digitale nieuwssite STAT News. Meer dan tachtig belanghebbenden, onder wie artsen, wetenschappers, verzekeraars en publieke gezondheidsexperts hebben zich aangesloten bij het project.
„Het is niet gek om de vraag op te werpen waarom nog steeds ieder jaar alle Amerikanen een coronavaccin moeten krijgen, in Europa doen we dat ook niet”, zegt viroloog Marion Koopmans, die vanuit Nederland met bezorgdheid toekijkt hoe Kennedy met zijn beleid het vertrouwen in de medische wetenschap stap voor stap afbreekt.
Het ministerie zou volgens haar het CDC om wetenschappelijk advies moeten vragen, en op basis daarvan een politieke afweging maken. „Maar nu zegt Kennedy gewoon: ik heb het CDC niet nodig, ik maak zelf wel uit wat ik beslis en op basis waarvan”, aldus Koopmans. „De minister suggereert dat de deskundigen bij het CDC belangenconflicten hebben, dat ze verdienen aan hun vaccinatieadviezen. Die boodschap gaat erin als koek bij een heel groot deel van het electoraat, maar Kennedy zet de wetenschap volledig op een zijspoor en brengt daarmee het hele CDC en zijn deskundigen in diskrediet.”
De vorige week ontslagen Monarez had eerder gezegd haar oren niet te willen laten hangen naar de adviezen afkomstig van CDC’s adviescommissie voor vaccinaties, de Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). Die commissie bestond jarenlang uit zeventien onafhankelijke experts in immunologie, epidemiologie en infectieziekten die de regering adviseerden wie in de VS welke vaccinaties zou moeten krijgen. Maar zij werden in juni van dit jaar stuk voor stuk door Kennedy op straat gezet en vervangen door acht nieuwe dokters en wetenschappers, van wie de helft zich in het verleden kritisch heeft uitgelaten over vaccins. Afgelopen donderdag werden daar nog zeven nieuwe leden aan toegevoegd, onder wie een cardioloog, neuroloog en klinisch geneticus, allen kritisch op vaccins.
Nu Monarez weg is, komt de nieuwe adviescommissie meteen ter zake. Halverwege september staat een bijeenkomst gepland over nieuw advies betreffende een aantal kindervaccins, onder meer voor hepatitis B, mazelen, waterpokken, gordelroos en het RSV-virus. De adviezen van de ACIP hebben grote invloed: zorgverzekeraars zijn verplicht de vergoedingen van vaccins daarop af te stemmen.
De Republikeinse senator Bill Cassidy, zelf ooit dokter van beroep, riep vorige week op deze vergadering uit te stellen. In februari had hij als voorzitter van de Senaatscommissie die toeziet op het ministerie van Volksgezondheid aanvankelijk grote bezwaren tegen Kennedy’s voordracht als minister. Hij stemde pas in met diens benoeming onder druk van de partijtop en na de verzekering van Kennedy dat de wetenschap leidend zou blijven bij vaccinadviezen.
Nu Kennedy die belofte steeds meer breekt, is het echter lastig om hem er toch aan te houden: opstaan tegen een minister van Trump zou van Republikeinen grote politieke moed vragen. Dit bleek donderdag toen Kennedy getuigde voor de commissie-Financiën, op een hoorzitting die al gepland stond voor Monarez’ congé. Al stelden ook Cassidy en twee andere bezorgde Republikeinen enkele kritische vragen, alleen Democraten vroegen om vertrek van de minister.
Enkele uren later maakte Trump duidelijk dat Kennedy wat hem betreft een aanwinst blijft voor de regering. Over diens vaccinscepsis stelde de president: „Hij heeft gewoon wat andere ideetjes. Hij ziet de dingen anders en naar al die dingen willen we ook luisteren.”
Met medewerking van Niki Korteweg
Source: NRC