Opinie-interview Na een kwetsbare periode in haar eigen leven ging socioloog Marguerite van den Berg op zoek naar de rol van kwetsbaarheid in de samenleving. „Zelfs de meest snelle jongens hebben liefde nodig.”
Soms moet je zelf vallen om je ten volste te realiseren dat de mens een kwetsbaar wezen is. Het overkwam socioloog Marguerite van den Berg, werkzaam aan de Universiteit Utrecht. Van den Berg schrijft veel over wat je ‘kwetsbare mensen’ zou kunnen noemen: werknemers in laagbetaalde banen, vrouwen verstrikt in het patriarchaat, ouders vermorzeld door de Toeslagenaffaire. Al gaat er iets mank in die classificering, waarover zo meer.
Eerst naar die maandagochtend, meer dan een jaar geleden, waarop Van den Berg thuis aan het werk is. De kinderen zijn naar school, man is de deur uit. Rond tien uur ’s ochtends stuurt ze nog een mail, kan ze achteraf reconstrueren. Haar volgende herinnering is pas weer tegen drie uur ’s middags, als ze verward de huisarts belt. Ze blijft maar vragen waar haar kinderen zijn.
Marguerite van den Berg (1981) is universitair hoofddocent bij het Departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap van de Universiteit Utrecht. Daar houdt ze zich bezig met thema’s als werk, feminisme en sociaal beleid. Ook werkt ze aan een NWO-Vidi project over kwetsbaarheid en onzekerheid.
Begin september verscheen haar nieuwste boek Kwetsbaar. Politieke mogelijkheden bij Mazirel Pers.
Eerder werkte Van den Berg bij de Universiteit van Amsterdam.
In 2021 publiceerde ze Werk is geen oplossing, waarin ze betoogt dat we de afgelopen decennia alleen maar méér zijn gaan werken en dat we daartegen in verzet moeten komen.
Momenteel schrijft ze met anderen de nieuwsbrief Het kantoor voor feministische liefdesbrieven.
Wat er in de tussenliggende uren precies gebeurd is, is haar nog steeds niet helemaal duidelijk. Het duurt in ieder geval maanden voor haar hoofd weer een beetje ‘werkt’, en ze weer mee kan draaien. In de tussentijd wordt Van den Berg als vanzelfsprekend opgevangen door een zowel formeel als informeel netwerk: huisarts, verpleegkundigen, familie, collega’s, vrienden.
Het voorval vormt het beginpunt van haar nieuwste boek, Kwetsbaar. Politieke mogelijkheden, een zoektocht naar de plek van kwetsbaarheid in onze samenleving en democratie. In een tijd waarin juist, zo schrijft Van den Berg: „bepaalde mensen en andere wezens kapot worden gemaakt in een poging om de eigen kwetsbaarheid niet onder ogen te zien.” Het is een associatief boek, minder wetenschappelijk dan haar eerdere werk. Ze vervlecht werk van academici, schrijvers, kunstenaars en persoonlijke ervaringen met elkaar. Van den Berg: „Dit boek kwam er gewoon uit.”
„Je kunt jezelf nog zo zelfredzaam achten, maar als er iets onverwachts gebeurt, wordt in één keer duidelijk hoezeer je anderen nodig hebt. Dat is een uitvergroting van wat er eigenlijk altijd aan de hand is: je bent iedere dag, de hele tijd, verweven met anderen. Dat wist ik natuurlijk wel, ik heb het ook eerder sterk gevoeld, bijvoorbeeld in de periode dat mijn kinderen klein waren. Door dit voorval werd ik weer met mijn neus op de feiten gedrukt. Het is een goede ingang om het over kwetsbaarheid te hebben.”
„Kwetsbaarheid is de basis van onze samenleving, het is de voorwaarde voor samenleven. Zie de verzorgingsstaat, dat is georganiseerde solidariteit. Het is zo vanzelfsprekend dat ik in Nederland naar de huisarts kan, dat er een ziekenhuis is, dat daar wegen naartoe zijn aangelegd. Alles omdat er ooit mensen waren die zagen dat er een gedeelde kwetsbaarheid is, en we daar iets mee moesten.”
„De nadruk op zelfredzaamheid neemt alleen maar toe. Huishoudens worden kleiner, mensen leven zo geïsoleerd. Zeker als je het vergelijkt met twee generaties geleden. Met de emancipatie van vrouwen is veel bereikt, zoals hun massale toetreding tot de arbeidsmarkt. Maar ze heeft ook een prijs. Want het zorgen voor elkaar, dat voorheen als vanzelfsprekend bij vrouwen terechtkwam en ook allerlei problemen met zich meebracht, daar zat ook verbinding in. Die is nu weggevallen. Iedereen is nog meer in zichzelf gekeerd. Dromen en ideeën gaan veelal over het project voor jezelf, en veel minder over het samen. Tegelijkertijd zie ik ook heel duidelijk een verlangen bij mensen om dat ‘samen’ wel te vinden.”
„Maar zonder zorgzaamheid is er geen samenleving. Zelfs de meest snelle jongens hebben liefde nodig. En praktischer: ze hebben infrastructuur nodig. Mensen die voor ze schoonmaken. Koken. Doen alsof dat niet zo is, is totale kul. Mensen die erg op de voorgrond treden met hun zelfredzaamheid, daar moet je met wantrouwen naar kijken.”
„Het is een misvatting te denken dat solidariteit gaat over een ‘ander’. Bijvoorbeeld iemand aan een andere kant van een kloof, dat is vaak hoe we er over praten. Iemand waar je je over gaat ontfermen. Dat is paternalisme, geen solidariteit. Want je maakt het probleem van ‘hen’, ‘zij’ zijn kwetsbaar. Door te denken in de metafoor van de kloof maak je dat er een goede kant is om te eindigen, en een slechte. Dit gebeurt heel vaak, bijvoorbeeld in beleidstaal over armoede. Voor je het weet praten we over mensen die te dik zijn, te weinig werken. Te, te, te. Terwijl: armoede is een effect van hoe we samenleven. We geven mensen te weinig om van te leven.
Bij het Toeslagenschandaal was het ook superhelder. Er wordt nu weleens gedaan alsof het een soort David versus Goliath-vertelling is, van de sterke staat tegenover kwetsbare burgers. Nee, mensen zijn bestólen door de staat. Als je naar de getroffenen kijkt als kwetsbare mensen, dan kun je misschien denken dat jou zoiets niet zou kunnen overkomen. Maar ik denk dat de les die we moeten trekken is dat dat wél kan. Nu werden mensen de dupe vanwege racisme . Een volgende keer kan dat zomaar langs een andere lijn zijn.”
Onze gemeenschappelijke kwetsbaarheid tonen, stelt Van den Berg, is dus een idee met vergaande politieke gevolgen. Ga maar na: wie handelt vanuit de wetenschap dat hij of zij de ander had kunnen zijn, is zuinig op elkaar en op de planeet. Op veel plekken gebeurt nu juist het tegenovergestelde, ziet Van den Berg. Ze somt op: klimaatcrisis, oorlogen en oorlogsdreiging, de opkomst van extreem-rechts, vervuiling door PFAS.
„Het is vrij helder wie de klimaatcatastrofe op zijn geweten heeft. Of dat onze lijven vergiftigd raken met PFAS. Dat er geen ‘asielcrisis’ is. Ik wilde niet analyseren, ik wil lezers een perspectief bieden, laten zien dat het anders kan. Niet in de sfeer van oplossingen, eerder van: er zijn alternatieven.
„Het gaat ook van ons moeten komen. Ook nu weer wordt er veel vertrouwen geplaatst in de komende verkiezingen. Maar democratie gaat over veel meer dan een moment waarop we op een partij kunnen stemmen. Want wat er ook uit de verkiezingen komt in oktober, er zijn altijd mensen die lokaal dingen voor elkaar doen, en soms prachtige dingen mogelijk maken. Dat is iets wat we moeten beschermen, waar we op voort moeten bouwen en van moeten leren.”
„Voordat de Toeslagenaffaire een politieke kwestie werd, zijn er lokaal allerlei mensen geweest die in actie kwamen. Die al doorhadden: hier klopt iets niet, die probeerden ruimte te scheppen voor de getroffen ouders.”
„Het sombere gevoel, dat machteloze gevoel van ‘ik kan er allemaal niks aan doen’, is te doorbreken door wel iets te gaan doen. Al is dat maar klein. Daar geloof ik echt in. Je kunt voor collega’s gaan staan op werk. Meedoen aan een staking van de vakbond. Elkaar beschermen voor geweld, voor verwaarlozing. Je kunt altijd ruimte maken voor iets dat wel goed en solidair is.”
Democratische instituties liggen onder vuur, vertrouwen in politici is historisch laag. Op welke manieren kan de democratie weer floreren? Het bruist in Nederland van ideeën over hoe het wél kan.
Burgerparlement: Tijd voor een Derde KamerDenkers en doeners: Ideeën voor een florerende democratieLiberale democratie: Populisme is een symptoom van de crisis, niet de aanjagerNatuur: We moeten leren luisteren naar de natuurVeerkracht: Laat de middenpartijen ons weerbaar makenSocioloog: ‘Zonder zorgzaamheid is er geen samenleving’Vergezichten: Puur pragmatische politiek is een illusie
Source: NRC