Josette Daemen houdt politieke partijen ideologisch bij de les. Voor welke waarden staan ze nou echt?
Als ik zeg ‘waarden’, is er dan een bepaalde politieke partij waaraan u denkt? Volgens kiezersonderzoeken is de kans groot dat u nu antwoordt: CDA. Als het gaat om waarden en normen is die partij ‘issue owner’, zoals politicologen dat noemen. Deels is dat de erfenis van Jan Peter Balkenende, die het CDA twee decennia geleden van een helder profiel wist te voorzien met een grote normen-en-waardencampagne, waarin die begrippen vooral werden gekoppeld aan fatsoenlijke omgangsvormen en burgerzin. Maar ook Henri Bontenbal zet zichzelf al een tijdlang neer als man van de waarden. In lezingen en interviews pleit hij voor meer op waarden gebaseerde politiek, en ook in het CDA-verkiezingsprogramma doet hij de nadrukkelijke belofte van „een politiek die begint bij waarden”.
Lange tijd heb ik het een beetje een wonderlijk idee gevonden dat een partij zich zou kunnen profileren op ‘waarden’ als thema an sich. Draait het in de politiek niet voor iederéén om waarden dan? Is de hamvraag niet voor wélke waarden een partij opkomt – vrijheid, solidariteit, naastenliefde, traditie, dierenwelzijn? Een politicus die zegt: „Ik sta voor waarden”, heeft iets weg van de tiener die na de zomervakantie tijdens het kennismakingsrondje aan nieuwe klasgenoten verkondigt: Ik hou van leuke dingen doen. Ja, girl, wie niet?
Dat het kennelijk toch onderscheidend kan werken voor een partij, zo’n algemeen verhaal over het belang van waarden, hangt er denk ik mee samen dat het in Nederland eigenlijk niet zo vaak voorkomt dat partijen waarden uitdrukkelijk op de voorgrond plaatsen. Onze politieke cultuur is bij uitstek een pragmatische. Concrete plannen staan boven abstracte idealen. Politici die zich beroepen op onwrikbare principes krijgen al gauw het verwijt het land onbestuurbaar te maken. Diepgaande ideologische debatten zijn zeldzaam hier. Bij ons kan een man die zich erop laat voorstaan geen visie te bezitten veertien jaar lang premier zijn.
Tegen die achtergrond is een partij die waarden in abstracto expliciet centraal stelt in haar politiek inderdaad best opvallend. Net zoals in een klas vol pubers die ontkennen überhaupt ook maar iets leuk te vinden, de meid die zegt van leuke dingen te houden ineens een interessante excentriekeling is.
Zou het goed zijn voor de Nederlandse politiek als partijen over de hele linie hun waarden een prominentere plek zouden geven? Als ze het meer zouden hebben over de fundamentele ideeën waarvoor ze staan, en minder over praktische details?
In tijden van bestuurlijke chaos, met een coalitie van partijen die een jaar lang nergens toe kwamen met elkaar en een kabinet dat tot twee keer toe viel, is het verleidelijk om te denken: alsjeblieft niet zeg. Laat ze in Den Haag gewoon de problemen oplossen van de mensen in het land. Zonder ideologische bagage. Puur pragmatisch. Zakelijk. Ruttiaans. Volgens goede Hollandse traditie.
Ik denk daar anders over.
Puur pragmatische politiek is een illusie. Ook ‘problemen oplossen’ kan niet waardenvrij. Wat je beschouwt als een probleem en wat als de beste oplossing, dat is afhankelijk van je blik op de mens en de maatschappij, en hoe je denkt dat de wereld eruit zou móéten zien. Een minder aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bedrijven, de komst van migranten, een wolf in het bos – voor de één is het een probleem, de ander deert het niet, en weer een ander ziet er juist iets goeds in.
Zelfs wanneer we het er wel over eens zijn dat iets een probleem vormt, dan zijn er in de regel verschillende oplossingen denkbaar. Schieten we die wolf dood, zetten we een hek neer, of zeggen we gewoon dat mensen tijdens het wandelen iets beter op hun kleuters moeten passen? De keuze is onvermijdelijk geladen met waarden.
Zo bezien zijn waarden dan ook geen issue dat een bepaalde partij zou kunnen ownen. Waarden zijn verwikkeld in elke politieke kwestie, en onontkoombaar voor elke politieke partij.
Ik denk dat het belangrijk is dat we ons daarvan bewust zijn, en dat politici ons duidelijk maken welke waarden er gediend zijn bij de beslissingen die ze nemen. Zodat wij snappen wat voor keuzes er voorliggen, we daarin onze eigen positie kunnen bepalen, en onze stem kunnen laten horen. Uiteindelijk is dat toch waar het om draait in een democratie.
Democratische instituties liggen onder vuur, vertrouwen in politici is historisch laag. Op welke manieren kan de democratie weer floreren? Het bruist in Nederland van ideeën over hoe het wél kan.
Burgerparlement: Tijd voor een Derde KamerDenkers en doeners: Ideeën voor een florerende democratieLiberale democratie: Populisme is een symptoom van de crisis, niet de aanjagerNatuur: We moeten leren luisteren naar de natuurVeerkracht: Laat de middenpartijen ons weerbaar makenSocioloog: ‘Zonder zorgzaamheid is er geen samenleving’Vergezichten: Puur pragmatische politiek is een illusie
Source: NRC