Een incident met een vliegtuig waarin EU-voorzitter Ursula von der Leyen zat, werd deze week geduid als een gerichte aanval door Rusland. Maar dat ligt ingewikkelder, zo blijkt.
Het was een ‘directe dreiging van de Russen’, zei Navo-secretaris-generaal Mark Rutte over de gps-verstoring van een vliegtuig met daarin Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie. Haar vliegtuig kwam op 1 september boven Bulgarije in problemen doordat het gps-signaal wegviel. Rutte wees direct naar Rusland. ‘Het wordt zeer serieus genomen’, voegde hij toe op een persconferentie. ‘Ik kan u verzekeren dat we er dag en nacht aan werken om dit tegen te gaan en ervoor te zorgen dat het niet weer gebeurt.’
Maar enkele dagen na het incident heeft Bulgarije twijfel laten ontstaan over de oorzaak van de problemen met Von der Leyens vliegtuig. De Bulgaarse minister-president Rosen Zhelyazkov zei donderdag dat er van verstoring geen sprake was. De onderminister van Verkeer viel hem bij en vertelde dat er geen enkele indicatie was van het hinderen van gps. Enkele uren later draaide de minister-president. Dat de grondsystemen geen gps-verstoring hadden opgemerkt, betekent niet dat die er niet was geweest, zei hij.
Wat gebeurde er precies met het vliegtuig van Von der Leyen?
De Financial Times, die een journalist aan boord had, bracht maandag het nieuws naar buiten over de gps-verstoring. De Britse krant citeerde een EU-ambtenaar: het gps-systeem van het hele vliegveld van Plovdiv zou op zwart zijn gegaan, het toestel met Von der Leyen zou een uur lang rondjes hebben gevlogen en de piloot zou zijn geland met behulp van analoge landkaarten.
Maar volgens FlightRadar24, een website die vluchtbewegingen weergeeft, geven de vluchtdata geen signalen dat het vliegtuig van Von der Leyen door gps-verstoring is gehinderd. Het vliegtuig heeft geen uur lang rondjes gevlogen alvorens te landen. Wel is aan de vluchtgegevens te zien dat het vliegtuig een extra rondje heeft gemaakt voordat het negen minuten later dan gepland aan de grond werd gezet.
Uit opnamen van gesprekken tussen de piloten en luchtverkeersleiding blijkt dat de piloten tijdens het landen wel problemen hadden met hun gps-systemen. Daarom schakelden ze over op een traditioneel landingssysteem met radiosignalen vanaf de grond. Maar daarbij hoeft een piloot nog geen gebruik te maken van analoge landkaarten.
Wat de verwarring over het vliegtuig van Von der Leyen lijkt te verklaren, is dat er verschillende gps-systemen zijn aan boord van een vliegtuig. Experts wijzen erop dat de transponder-gps, die de locatie van een vliegtuig uitzendt, geen effecten van gps-verstoringen kan opmerken, terwijl piloten wel problemen ervaren met het gps-systeem dat zij gebruiken.
In theorie kan in dit geval dus nog steeds sprake zijn van gps-verstoring, maar de conclusie dat er sprake is geweest van een gerichte Russische aanval op Von der Leyen lijkt in elk geval voorbarig. De Bulgaarse minister-president heeft gevraagd om een onderzoek naar de systemen van het vliegtuig.
Hoe werkt het verstoren van gps-signalen?
Navigatiesatellieten hangen op zo’n 20.000 kilometer van de aarde. Tegen de tijd dat hun radiosignalen de grond bereiken, is dat signaal sterk verzwakt. Daardoor is het gemakkelijk te verstoren door op dezelfde frequentie een krachtiger signaal uit te zenden. In jargon heet dat jamming.
Kwaadwillenden kunnen met een klein apparaatje al binnen een paar honderd meter voor verstoringen zorgen. Omdat data- en spraakverkeer intact blijft, ervaren burgers alleen de gevolgen van gps-jamming als ze bijvoorbeeld willen navigeren. Jamming kan niet gericht worden op een specifiek voertuig, maar wel op een specifiek gebied.
Barend Lubbers, universitair docent navigatietechnologie aan de Nederlandse Defensie Academie, legde eerder in de Volkskrant uit dat jamming dan ook vooral een militair wapen is. Strijdkrachten zijn afhankelijk van gps-signalen voor bijvoorbeeld positiebepaling en navigatie. ‘Je kunt met jamming de efficiëntie van je tegenstander verminderen. Zonder gps kunnen militairen moeilijker van A naar B komen.’
Naast jamming bestaat er ook spoofing. Bij die methode ziet de ontvanger niet dat het signaal is verstoord, maar krijgt hij een valse gps-locatie door. Dat leidt tot desoriëntatie, bijvoorbeeld bij piloten, maar ook bij drones.
Waar vindt gps-jamming plaats?
Niet alleen strijdkrachten zijn afhankelijk van gps-signalen, ook moderne wapensystemen navigeren ermee. Juist daarom komen gps-verstoringen veel voor in conflictgebieden. Rusland zet in Oekraïne op grote schaal jammers in om de effectiviteit van dure westerse wapensystemen te ondermijnen. Raketten die naar een doel vliegen, raken verstoord en missen dat doel. Ook rond Israël, in de Straat van Hormuz bij Iran en op de grens van Pakistan en India komen veel jammers voor.
Gps-jamming is inmiddels ook een vorm van hybride oorlogsvoering geworden. Het Zweedse Transportagentschap maakte donderdag bekend dat jamming inmiddels dagelijkse kost in de Oostzee is. In 2025 heeft het agentschap al 733 incidenten geregistreerd, tegenover 55 incidenten in 2023. Volgens Zweden is de oorsprong van de verstoringen herleidbaar naar Russisch grondgebied.
Ook de Russische schaduwvloot profiteert van gps-jamming en -spoofing in de Oostzee en de Zwarte Zee: ze profiteren van Russische verstoringen in de regio maar manipuleren ook hun eigen posities. Zo zijn hun daadwerkelijke routes en activiteiten moeilijker te traceren.
Hoe bedreigend is gps-jamming voor lucht- en scheepvaart?
Hoewel piloten van jamming kunnen schrikken, kunnen ze prima navigeren zonder gps-signaal. Zij beschikken over alternatieve systemen waardoor ze het vliegtuig toch op de juiste plek aan de grond kunnen zetten. Jamming voor de scheepvaart kan vervelend zijn, zeker als het juiste signaal dicht bij land of een haven wegvalt of andere schepen niet waarnemen wat de exacte locatie van naderende vaartuigen is. Toch komen ernstige incidenten weinig voor.
Luister hieronder ook naar de podcast Schaduwoorlog. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant