Mike van Diem | regisseur In zijn nieuwe film ‘Voor de Meisjes’, over twee gezinnen op vakantie van wie de dochters een ongeluk krijgen, legt regisseur Mike van Diem de verhulde wrevel en geheimen tussen de stellen op de snijtafel.
Vlnr Valentijn Dhaenens, Noortje Herlaar, Thekla Reuten en Fedja van Huêt in ‘Voor de Meisjes’.
Het is weer zover. Een nieuwe film klaar, geen idee wat hij hierna wil maken. Of ik nog een idee heb? Misschien moet hij het maar eens aan een AI vragen.
Mike van Diem (66) is soms jaloers op collega’s die bureauladen vol filmplannen hebben. Zo werkt het bij hem niet, zegt hij: hij is meer van deadlines en hakken over de sloot. Maar hij beseft ook dat hij 74 jaar is als hij opnieuw een gat van acht jaar tot zijn volgende film zou laten vallen – zijn laatste, Tulipani, dateert alweer uit 2017. En dan zwijgen we nog over de achttien jaar die verliep na Karakter, die in 1998 een Oscar won voor beste niet-Engelstalige film.
Gelukkig heeft Mike van Diem met Voor de Meisjes, die eind september het Nederlands Film Festival opent, een voortreffelijke, frisse film afgeleverd. Het betreft een reünie met acteur Fedja van Huêt, die doorbrak in Karakter en nu de rauwdouwer Danny speelt, werkzaam in de offshore. „Godzijdank was Fedja beschikbaar! Dat was kantje boord, hij filmde twee dagen voor de opnames nog iets anders. Daarom kon Fedja niet helemaal zo slonzig zijn als ik wilde.”
Voor de Meisjes is een bewerking van Lykele Muus’ roman We doen wat we kunnen, over twee echtparen met puberdochters die elk jaar een week samen doorbrengen in een vakantiehuisje. De dochters krijgen een ongeluk op een quad: Elise is vrijwel zeker hersendood, Madelon lijkt oké, maar blijkt zware hartschade te hebben opgelopen. Ze heeft Elise’s hart nodig, en snel. Er is hooguit één promille kans dat Elise – met zware hersenschade – herstelt. De spanning tussen de echtparen loopt op.
Voor de Meisjes is een met schwung gefilmde thriller waar een crisis allerlei verhulde wrevel en geheimen op de snijtafel legt: binnen de relaties, tussen de stellen, tussen de meisjes. Ik spreek de aanvankelijk licht argwanende Mike van Diem bij café De Plantage: NRC behandelde zijn films in het verleden nogal stiefmoederlijk. Zelfs over zijn epische, wervelende familiedrama Karakter werd wat meesmuilend geschreven. Omdat zijn chique stijl ‘cinema du papa’ zou zijn, vermoedt Van Diem nu. Rauw, actueel realisme raakte toen in zwang. „Ik heb een groot talent om in de verkeerde tijd te leven.”
Mike van Diem in 2015.
De vraag achtervolgt hem: waarom liet zo’n groot talent, die de wereld aan zijn voeten had na Karakter, achttien jaar verlopen tot opvolger De Surprise? Hij was vijf jaar lang hot en happening in Hollywood, als regisseur was hij verbonden aan de thriller Spy Game, met Brad Pitt (2001), tot jij daar uit stapte. Raakte hij verlamd door eigen succes? Of hechtte hij niet zo aan speelfilms, was het maken van commercials ook leuk?
Misschien was hij te kieskeurig, peinst Mike van Diem. Hollywood geeft je een Michelinster en nodigt je dan uit hamburgers te komen bakken, zei hij ooit. „Het Hollywood van na mijn Oscar was niet het Hollywood van de jaren zeventig dat ik zo bewonderde. Rond 2000 was de middengroep al aan het verdwijnen; speelfilms van 25 tot 40 miljoen dollar. Je had horror, super-low budget en blockbusters met superhelden.
„Toch heb ik erg spijt van één film die ik afwees, for all the wrong reasons. Dat was Monster’s Ball (2002), waarvoor actrice Halle Berry een Oscar kreeg. Ik dacht: niet weer zo’n donkere film na Karakter. De Duitse regisseur Marc Forster maakte hem, en drie jaar later ook Finding Neverland (2004) met Johnny Depp en Kate Winslet. Die had ik kunnen regisseren. Harvey Weinstein zat me achter de vodden, hij bleef aandringen. Dat was ver voor #MeToo, maar Weinstein had de reputatie een enorme pain in the ass te zijn die je film naar eigen inzicht verknipte. ‘Harvey Scissorhands’ werd hij genoemd. Ik dacht: in zo’n producer heb ik geen zin. In Nederland werkte ik met Laurens Geels, die bemoeide zich ook met alles. Een backseat director noem je dat.
„Enfin, toen Marc Forster de James Bond-film Quantum of Solace (2008) maakte, vroeg iemand hem hoe hij het toch zover had geschopt als Duitse regisseur in Hollywood. Hij zij letterlijk: ‘Omdat ik films aannam die anderen niet wilden maken’.”
Een fatalistische zucht. Van Diem vermoedt dat zijn passiviteit indertijd ook te maken had met de dood van zijn moeder op 69-jarige leeftijd. En dat hij gewoon afgepeigerd was. Zijn leven ging nergens heen tot hij werd toegelaten op de Filmacademie. „Daarna heb ik tien jaar echt mijn stinkende best gedaan. Ik was een enorme streber.”
Afkomstig uit Sittard, ontwaakte de filmgek in hem pas echt tijdens zijn studie Nederlands in Utrecht, toen hij werkte in een bioscoop en alles zag – „Inclusief de Hongkong-musical en karatefilm op de donderdagavond, met ondertitels in het Mandarijn.” Hij deed ervaring op als regisseur aan het Utrechts studententoneel, waar hij twee toneelstukken van Hugo Claus opvoerde, alsmede een eigen vertaling van Who’s Afraid of Virginia Woolf. „Zulk toneel in een huiskamerdecor met schemerlamp was niet erg in de mode, men stond in de jaren zeventig liever naakt of in een vuilniszak op het toneel.”
Hij werd bij zijn tweede poging aangenomen op de Filmacademie; de eerste keer wilde niemand geloven „dat zo’n snotaap zulke sjieke stukken had geregisseerd”. Bij zijn afstudeerfilm, de thriller Alaska, zagen filmmakers Dick Maas en Laurens Geels in 1989 zijn talent en ronselden hem voor hun filmbedrijf First Floor Features. „Geels zei: jongen, jij komt voor mij werken. Vertel me maandag maar hoeveel je wil verdienen.”
Hij leverde ideeën voor de tv-serie Flodder, maakte indruk met de serie Pleidooi. Van Diem: „Laurens Geels had een stapel boeken liggen die ik eventueel mocht verfilmen, hij viel bijna van zijn stoel van verbazing toen ik Karakter koos.” Andere filmmakers – Frans Weisz, Pieter Verhoeff, Jean van de Velde – hadden hun tanden al stukgebeten op Bordewijks roman uit 1938 over de naargeestige driehoeksrelatie van de ambitieuze Katadreuffe, zijn ongenaakbare moeder en zijn biologische vader, de meedogenloze gerechtsdeurwaarder Drevenhaven.
Van Diem spiegelde Laurens Geels voor dat het goedkoop kon. „Scènes in een advocatenkantoor en een pakhuis, hooguit twee miljoen gulden. Het werd de duurste Nederlandse film ooit, voordat Zwartboek dat in 2006 werd.” Karakter ging naar het filmfestival van Toronto, waar hij op een onmogelijk tijdstip in een achterafzaaltje draaide. Toch ontstond er een buzz, Van Diem kan dat niet helemaal verklaren. „Het zat afgeladen, na afloop kwam de acteur William Hurt op me af: are you the director? Hij omhelsde me huilend, zoals wel meer mannen met vaderissues deden.”
Mike van Diem denkt bij film altijd aan een romanbewerking; hij droomt stiekem over een groots epos als Dokter Zjivago. Bij Voor de Meisjes werd het We doen wat we kunnen van Lykele Muus.
„Het begon als een scenario voor een telefilm die Lykele zelf wilde regisseren. Dat script werd afgewezen omdat het te ingehouden zou zijn, maar het idee liet hem niet los en werd een roman. Die was ook een beetje ingehouden: het conflict lijkt in de roman bijna een schermutseling naast de Derde Wereldoorlog die in mijn film uitbreekt.
„Lees ik een boek, dan leest er altijd een tweede persoon mee die zich afvraagt: wat kan ik hiervan maken? 99 procent van de boeken zijn totaal ongeschikt voor films. Zie Het Diner: een bestseller en meermalen verfilmd, maar er zit gewoon geen goede film in. Bij Lykele’s boek zag ik de film tot mijn eigen verbazing meteen. Na tien minuten las ik hoe de twee meisjes een ongeluk krijgen, en dacht ik: nee nee nee! Dat ga ik in de film niet zo snel verklappen.
„Enfin, ik ging naar Lykele en zei: ik wil dit heel graag verfilmen. Maar er zijn twee soorten schrijvers, en wie ben jij? Herman Koch, die je achteraf boos verwijt dat je zijn boek hebt verkloot? Of Harry Mullisch die zegt: ga je gang, ik laat me volkomen verrassen? Je kunt een boek namelijk niet verfilmen, je kan je er hooguit door laten inspireren. Zo werkt dat in de kunstgeschiedenis: iemand maakt een schilderij, dat wordt een opera, dat wordt een boek, en dat weer een schilderij.”
„Ja, maar pas nadat we er samen twee volle dagen over hebben gepraat. Waarom schreef je dit, waarom dat? Ik heb veel veranderd. De namen van personages bleven gelijk, maar drie van de vier ouders zijn heel anders. Toch komt alles in principe uit het boek: een goed begin en eind, scharnierpunten tussen drie akten.
„Het punt was alleen – en dat heb ik door schade en schande geleerd – dat in een filmscript de personages iets moeten willen, van A naar B gaan. Dan hoef je daar alleen nog maar obstakels tussen te zetten. In het boek overkomt vier mensen iets vreselijks en vragen ze zich af: hoe is het zover gekomen? Maar introspectie werkt slecht in een film. Daar moet het basisconflict vlot op tafel: het ene meisje overleeft als het andere wordt opgeofferd.”
„Dat is wel interessant, want achteraf was een raakvlak met de roman juist dat ik zelf sinds jaar en dag een reünie met vrienden heb in Zeeland. Allemaal stelletjes, en we zijn heel aardig tegen elkaar, maar wat als er iets vreselijks gebeurt? Leren we elkaar dan pas echt kennen?”
„Zo staat dat keurig in de financiële aanvragen: het kleine menselijke afgezet tegen een groots moment. We benadrukken dat ook op het internationale affiche: vier mensen op een bankje voor een Himalaya-achtig landschap. Maar de echte reden is platter: ik hou gewoon heel erg van Oostenrijk. Ik ski er veel, we zitten er vaak in hotelletjes.
„Oostenrijk is voor de film ook beter vanwege het isolement. Krijgt zo’n meisje in Nederland zo’n ongeluk, dan staat de dag daarop de halve schoolklas met knuffels voor het ziekenhuis. Dat soort complicaties kon ik niet gebruiken. Bovendien is er die associatie tussen Alpen en gezondheid, met sanatoria, gezonde berglucht en zorg.”
Mike van Diem komt nog eens terug op Virginia Woolf. Ook een zeer verbale film over twee echtparen in crisis: zijn vroege toneelervaring heeft hem vermoedelijk meer gevormd dan deze of gene film, denkt hij. Hij neigt tot theatrale scènes, met make-up, pruiken, kostuums voor zijn acteurs. Victor Löw die in Karakter meer watten onder zijn onderlip douwde dan Marlon Brando in The Godfather. Georgina Verbaan verkleed als Audrey Hepburn in De Surprise. In Voor de Meisjes werd Valentijn Dhaenens met rigide kapsel, bril en spierwitte tanden verboekhouderd en zie je Thekla Reuten in haar rol van autoritaire haaibaai Anouk flink verloederen.
„Thekla kwam pas laat aan boord. Mij stond een grootse Meryl Streep-waardige performance voor ogen, maar de actrice waar ik de rol voor geschreven had, liet via haar agent weten dat ze mij te veeleisend vond. Andere kandidates lieten de rol passeren omdat ze liever mooi wilden blijven. Ik ben benieuwd of ze daar nog spijt van krijgen.”
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC