Moord Jaarlijks worden in Nederland gemiddeld 45 vrouwen gedood. Hoeveel van hen is slachtoffer van femicide? „Het is een catchy term die mensen in beweging zet, maar wetenschappelijk lastig bruikbaar”, zegt de expert.
In Zoeterwoude werd een nachtelijke fietstocht gehouden om te protesteren tegen geweld tegen vrouwen. Aanleiding was de moord op de zeventienjarige Lisa uit Abcoude.
Gemiddeld elke acht dagen wordt in Nederland een vrouw vermoord. Het is een cijfer dat sinds de moord op de zeventienjarige Lisa alom wordt aangehaald. Maar, niet elke gedode vrouw is slachtoffer van femicide – het doden van vrouwen omdát ze vrouw zijn.
Het gebruik van verschillende definities van femicide maakt het debat ingewikkeld. Telt alleen partnermoord mee? Is het ook femicide als vrienden of familieleden de moord plegen? Of is elke moord op een vrouw femicide?
„Ik heb het gewoon over vrouwenmoord”, zegt Marieke Liem, hoogleraar veiligheid en interventies aan de Universiteit van Leiden. „Dat is wat we weten: het slachtoffer is een vrouw. Dat kun je nog uitsplitsen naar dader, maar niet zo makkelijk naar motief.”
Liem staat als onderzoeker ambivalent tegenover het gebruik van de term femicide: „Het is een heel catchy term die ervoor zorgt dat mensen in actie komen, maar als onderzoeker is het lastig om mee te werken. Het is moeilijk te achterhalen in hoeverre een gendermotief meespeelt in een moordzaak. En toch – ondanks dat ik kritisch ben – is het een bruikbare term om aandacht voor vrouwenmoord mee te vragen.”
Op dit moment verzamelt Liem kwalitatieve data over vrouwenmoord in de Nederlandse Femicide Monitor. Liem: „Als vrouwen om het leven worden gebracht, is dat met name door mannen. En vooral in de huiselijke context, dus waar vrouwen zich veilig wanen.” Het risico op moord door de eigen (ex)partner is voor vrouwen veel groter dan voor mannen.
„Het is interessant dat het onveilige gevoel dat heel veel vrouwen hebben, wordt gelinkt aan femicide”, vindt Marie Rosenkrantz Lindegaard, hoogleraar sociologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Rosenkrantz Lindegaard heeft veel onderzoek gedaan naar noodsituaties in de openbare ruimte. Veel vrouwen maken voortdurend vormen van intimidatie mee en voelen zich onveilig.
„Maar”, zegt Lindegaard, „de mannen die vrouwen in de openbare ruimte intimideren zijn een heel andere categorie daders dan de mannen die hun partner vermoorden.” Die spanning tussen het angstgevoel dat vrouwen ervaren en het risico om slachtoffer van geweld te worden, maakt de discussie uiterst complex. „Want het gevoel is echt.”
De onbekende man die uit de bosjes opduikt, is een angstbeeld voor velen, opnieuw aangewakkerd door de moord op Lisa. „Deze zaken komen weinig voor, ze zijn echt heel zeldzaam”, benadrukt Liem. „Maar naarmate iets minder voorkomt, is de aandacht voor een individuele zaak groter.”
Het is belangrijk om te blijven benadrukken dat het risico klein is om gedood te worden door een onbekende, vindt ook Lindegaard. Maar we moeten ervoor waken dat vrouwen zich schamen als ze toch angst voelen. „Bij intimidatie voel je ook de potentie van geweld. Je voelt, als ik nu iets verkeerd doe, dan zou het uit de hand kunnen lopen.”
Het aantal slachtoffers van moord en doodslag in Nederland volgt een dalende trend. Het Centraal Bureau voor de Statistiek meldde eind augustus dat 120 mensen opzettelijk van het leven werden beroofd in 2024. Dit is de helft van het aantal slachtoffer van moord en doodslag in 1996. Twee derde van de slachtoffers is man. Hoewel in deze periode het aantal vermoorde vrouwen per jaar ook afnam, is de grootste daling te zien bij mannelijke slachtoffers.
Om moordcijfers te vergelijken, is het gebruikelijk om te corrigeren voor de omvang van de bevolking: de moordratio is het aantal moorden per honderdduizend inwoners. De Nederlandse cijfers over moord en doorslag volgen twee bekende wetmatigheden, geformuleerd door de Finse socioloog Veli Verkko. Eén: variatie in de moordratio wordt veroorzaakt door variatie in man-op-manmoorden. Twee: hoe lager het aantal moorden, hoe groter het aandeel vrouwenmoord. Oftewel, het aantal moorden op vrouwen blijft stabiel.
Liem denkt bovendien dat sprake is van onderrapportage van vrouwenmoord. „Dan gaat het om gevallen van moord en doodslag die worden geregistreerd als suïcide, ongeluk, of met onbekende doodsoorzaak”, zegt Liem.
In het debat over femicide komt soms terug dat Nederland een van de hoogste femicidecijfers van West-Europa heeft. „Maar deze bewering klopt niet”, zegt Liem. „Ik weet uit ervaring dat het ontzettend moeilijk is om een internationale vergelijking te maken. Er worden vaak appels met peren vergeleken.”
Liem werkte mee aan de European Homicide Monitor, waarin verschillende landen samenwerken met dezelfde definities en methodes. Alle beschikbare informatie uit nieuwsberichten, politieonderzoek en van het OM wordt hierin vergeleken. In dit onderzoek behoort Nederland tot de landen in West-Europa met lagere moordratio’s. Daarbij wil Liem wil benadrukken dat de vrouwenmoordratio in West-Europa „echt superlaag” is op wereldwijde schaal.
Source: NRC