Oorlogsherdenking Met een grote militaire parade herdenkt China woensdag de Japanse overgave in 1945 en het einde van de Tweede Wereldoorlog. De herdenking zit vol boodschappen voor nu.
Bezoekers maken foto’s bij de bloemeninstallatie ter ere van de Chinese overwinning op Japan en het einde van de Tweede Wereldoorlog, tachtig jaar geleden.
Op school leerde de achttienjarige Aobo Zhou elk jaar over de Tweede Wereldoorlog. „We besteedden er heel veel aandacht aan.” Het is een van de redenen dat hij ervoor koos om de zomer na zijn eindexamen een bijbaantje te nemen bij de Marco Polo-brug in het zuidwesten van Beijing, waar in 1937 de oorlog tegen Japan begon.
Met een flaphoed op tegen de zon rijdt hij rond op een deelfietsje. Hij raapt afval op en wijst bezoekers de weg. „De oudere generatie heeft veel voor ons gedaan. Terecht dat we dat eren, bijvoorbeeld met de posters van veteranen die nu in de metro hangen.”
De historische brug, die zijn internationale naam dankt aan ontdekkingsreiziger Marco Polo die het „een van de mooiste bruggen ter wereld” noemde, staat op een zaterdagochtend in augustus vol met dagjesmensen, scholieren op zomerkamp, en heel veel gezinnen met kinderen. Ze maken foto’s op de stenen brug, voor of na een bezoek aan het grote, net verbouwde oorlogsmuseum verderop. De brug heeft inderdaad fraaie bogen en is versierd met bijna vijfhonderd unieke leeuwtjes.
De Marco Polobrug is in bloemen nagemaakt langs de Chan’an-straat in Beijing, waar tien van zulke installaties de tachtigste verjaardag van de Chinese overwinning op Japan in 1945 markeren.
Het is zo druk vanwege de tachtigjarige herdenking van het einde van de oorlog, die in China naar schatting zeven tot tien miljoen dodelijke slachtoffers maakte, en diep traumatisch was voor het toen nog zeer arme land. De Chinese strijd, waarin de communisten samenwerkten met de nationalisten die China toen regeerden, duurde acht jaar, langer dan in veel andere delen van de wereld. Tachtig miljoen mensen raakten ontheemd in eigen land.
De hele zomer staat de herdenking van de ‘verzetsoorlog tegen Japan’, zoals de Tweede Wereldoorlog in China meestal wordt genoemd, in de aandacht. De oorlog wordt in China gezien als keerpunt in de nationale geschiedenis: het land nam toen het heft weer in eigen handen na een eeuw van buitenlandse invasies. Naast alle tentoonstellingen en verschillende nieuwe oorlogsfilms, vindt er woensdag, de dag dat Japan zich overgaf, in Beijing een grootse militaire parade plaats.
Programmeur Kai Chang (41), die met zijn kinderen buiten zit uit te puffen na een bezoek aan het museum, vertelt dat hij met de pompeuze stijl van herdenken van de Chinese overheid niet zoveel op heeft. Het museum, waarin de nadruk ligt op het leiderschap van de communistische partij, vond hij „heel groot” en de parade heeft met „gewone mensen” niets te maken. Het bezoek was vooral een manier om zijn twee kinderen van zeven en tien uit te laten. „Anders worden ze bijziend. Maar ze gaan liever naar een pretpark.”
Wel geeft de terugblik op de oorlog hem perspectief op zijn eigen familiegeschiedenis. „Mijn grootvader zat in de oorlog bij de luchtmacht, en mijn moeder was een partijrevolutionair. Maar ik ben geen partijlid geworden, en mijn kinderen volgen internationaal onderwijs. Elke generatie is totaal anders.”
Ook het Chinese overheidsnarratief over de oorlog is met de generaties veranderd. Onder Mao was het land zo druk met de klassenstrijd, dat er niet veel werd herdacht. Dat veranderde eind jaren tachtig, toen leider Deng Xiaoping teruggreep op de oorlogsmisdaden van Japan en het lijden van het Chinese volk tijdens de oorlog om de nationale identiteit te versterken. In het onderwijs kregen tragedies zoals de massamoord van Nanjing, waarbij honderdduizenden omkwamen, veel aandacht.
De laatste decennia verschuift de nadruk van China’s slachtofferschap in de oorlog naar de uiteindelijke overwinning. Historicus Vincent Chang, verbonden aan de Universiteit Leiden, onderzocht hoe president Xi Jinping die verandering doorvoerde. Er kwamen nieuwe herdenkingsdagen, herziene schoolboeken, en nu voor de tweede keer een grote militaire parade, na de eerste in 2015. „Xi Jinping gaf een flinke duw aan dat positieve verhaal over de triomf die bereikt was. Het is een terugblik maar het gaat ook over de toekomst, over de triomf van China’s ‘wederopstanding’ die eraan moet komen.”
Het Museum van de Oorlog van het Chinese Volksverzet tegen Japanse Agressie.
Met de parade, waarbij dit jaar 25 wereldleiders aanwezig zijn, stuurt China ook een boodschap aan de rest van de wereld over de Chinese bijdrage aan de Tweede Wereldoorlog. Die is buiten China vrij onbekend, maar was volgens historici wel degelijk belangrijk, ook voor Europa. Zo creëerde het langdurige verzet dat de Chinezen aan Japan boden, inclusief een guerrillastrijd van de communisten in bezet gebied, ruimte voor Amerika om zich te richten op de bevrijding van Europa.
Chang: „Die ‘Europe First’-strategie van Churchill en Roosevelt was niet vanzelfsprekend. Amerika was immers bij Pearl Harbor door Japan aangevallen, dus de Amerikanen hadden zich ook kunnen concentreren op Azië. De Chinese claim is dat zij al die tijd grote aantallen Japanners hebben beziggehouden die anders elders hadden kunnen worden ingezet.”
Standbeeld ‘Anonieme Held Strijder’ van Liu Kaiqu (opnieuw gemaakt door Bao Haining in 2015) in het nationale kunstmuseum in Beijing.
In het nationale oorlogsmuseum in Beijing is in de nieuwe permanente tentoonstelling ook veel aandacht voor de steun vanuit Amerika en de Sovjet-Unie. Zo kregen de ‘Flying Tigers’, een groep Amerikaanse piloten die het Chinese leger steunden en die relatief veel oorlogssuccessen boekten, hun eigen galerij. Ook het feit dat China een van de oprichters van de Verenigde Naties was, vanwege de status van het land als één van de vier geallieerde naties tijdens de oorlog, komt prominent aan bod.
Volgens Chang zit de herdenking, die strak geregisseerd wordt door de communistische partij, vol met boodschappen voor nu. „De boodschap aan de wereld, Amerika voorop, is: wij zijn geen bedreiging voor de internationale orde, maar doen juist wat we toen afspraken. Wij willen nog steeds samenwerken, maar dan moeten jullie ons wel als gelijke erkennen.”
Die erkenning blijft dit jaar uit. Mede vanwege het feit dat de Russische president Poetin eregast is bij de parade blijven westerse afgevaardigden grotendeels weg. De afgelopen jaren gaf China belangrijke steun aan Rusland die het land helpt de oorlog in Oekraïne voort te zetten. Maar in hun kritiek op de westerse weergave van de Tweede Wereldoorlog vinden ze elkaar al langer. Ook in 2015 was Poetin erbij, en in mei was Xi voor een herdenkingsparade in Moskou.
De Russische president Vladimir Poetin en de Chinese president XI Jinping op 3 september 2015 in Beijing, bij de herdenking van de Japanse nederlaag, zeventig jaar eerder.
Dat onder meer Kim Jong-un uit Noord-Korea en president Masoud Pezeshkian van Iran aanwezig zijn bij de militaire parade, naast sterke vertegenwoordiging uit Centraal- en Zuidoost-Azië, voedt het beeld van een autoritair China dat de banden met landen uit het mondiale Zuiden versterkt terwijl relaties met het Westen onder spanning staan.
„Uiteindelijk draait het bij herdenkingen allemaal over het heden”, verzucht een mannelijke bezoeker van de Marco Polo-brug. Hij wil zijn naam niet geven, maar beschrijft zich als een „vijftiger” met veel belangstelling voor de oorlog. Vorige week heeft hij nog Band of Brothers gekeken, de beroemde Amerikaanse oorlogsserie. „Amerikanen hebben toch dat beeld bepaald. Aziaten zijn minder goed geweest in het vertellen van hun verhalen.”
Verderop staat Zhang Ziyi, een 21-jarige met een kort kapsel en opvallende sieraden. Zij vindt ook dat buitenlanders te weinig weten over China’s oorlogsverleden, maar betwijfelt of er daar veel belangstelling voor is. „Als dat wel zo is, leggen we het graag uit.”
Belangrijker vindt ze het patriottische onderwijs van China’s eigen jongere generaties. Ze werkt in een hokje van techbedrijf Baidu dat tussen de brug en het museum staat. Daarin kunnen kinderen gratis een video maken met een bericht aan de martelaren van toen, zoals de oorlogsslachtoffers worden genoemd. Er staat een rij. Binnen liggen historische afscheidsbrieven en kaarten die soldaten aan hun familie schreven voor ze naar het front vertrokken. „Dat ons land nu zo goed ontwikkeld is, heeft veel te maken met hun offer, met het bloed dat toen heeft gevloeid.”
Historicus Chang ziet een bredere trend van dit soort eerbetonen. Ook in het museum is een nieuwe martelarenhal geïnstalleerd. „Er wordt de afgelopen jaren meer nadruk gelegd op persoonlijke opoffering. Niet als passief slachtofferschap maar als actieve daad, een waarde die past bij vaderlandsliefde.” In zijn speeches over de Tweede Wereldoorlog heeft Xi Jinping het veel over de heroïsche ‘mentaliteit’ die Chinese burgers in de oorlog hadden en die nodig blijft. „Daarmee bereidt hij mensen ook voor op mogelijke zware tijden in de toekomst en de offers die zij dan misschien moeten brengen.”
Anders dan sommige andere bezoekers, is de jonge Zhang wel enthousiast over de aanstaande parade. De afgelopen weken kwam er steeds meer informatie naar buiten over het evenement, dat zeventig minuten zal duren en waar alleen in China zelf geproduceerde wapens zullen worden getoond. „Ik ga de livestream kijken. Het wordt sowieso indrukwekkend. China is goed in dit soort dingen.”
Veel ogen zullen woensdag gericht zijn op de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un, als die met Xi Jinping en Vladimir Poetin in Beijing de militaire parade bijwoont waarmee China de ‘overwinning in de verzetsoorlog van het Chinese volk tegen Japanse agressie en in de wereldwijde antifascistische oorlog’ herdenkt.
Maar behalve Kim en Poetin zijn nog 23 andere wereldleiders aanwezig, onder wie de Iraanse president Massoud Pezeshkian, premier Shehbaz Sharif van Pakistan, de Myanmarese juntaleider Min Aung Hlaing, president Aleksandr Loekasjenko van Wit-Rusland en – als enige regeringsleider uit de EU – premier Robert Fico van Slowakije. De Indonesische president Prabowo moet vanwege onrust in eigen land verstek laten gaan. Westerse regeringsleiders zijn er verder niet. Wel zijn nabestaanden van de Flying Tigers uitgenodigd, de Amerikaanse piloten die aan Chinese zijde meevochten.
Het publiek krijgt een strak geregisseerd evenement te zien dat zeventig minuten duurt en volgens de Chinese staatsmedia uit twee delen bestaat. Eerst stellen de troepen zich in de Chang’an-straat op voor een inspectie door Xi, daarna vindt de eigenlijke parade plaats. Op het Plein van de Hemelse Vrede marcheren, rijden en vliegen dan militairen van allerlei legeronderdelen voorbij. Daar zijn ook divisies van veteranen bij. Een militair orkest met meer dan duizend muzikanten speelt militaire en patriottische muziek, en er worden tachtigduizend ballonnen en tachtigduizend duiven losgelaten.
Tijdens de mars toont China naar verwachting allerlei nieuw wapentuig van eigen makelij, zoals een nieuwe versie van zijn QBZ-191-aanvalsgeweer, twee nieuwe, moeilijk op radar zichtbare straaljagers, drones en hypersone raketten.
De meeste gewone Chinezen kunnen het spektakel alleen op televisie bekijken. Anders dan bij recente parades in Washington en Moskou, wordt in Beijing geen publiek toegelaten langs de route. Metro’s rijden niet, straten in de omgeving zijn afgezet en bedrijven en winkels zijn gesloten.
Wieland van Dijk
Source: NRC