Proces-Bolsonaro In Brazilië begint deze dinsdag de laatste fase van het strafproces tegen ex-president Jair Bolsonaro en zeven mede-verdachten wegens de staatsgreep die ze eind 2022 zouden hebben beraamd. De rechtszaak is een vuurproef voor de jonge democratie.
Voormalig president van Brazilië Jair Bolsonaro tijdens in een toespraak in februari dit jaar. Hij heeft nu huisarrest.
‘Er zijn drie opties voor mijn toekomst”, zei ex-president Jair Bolsonaro in 2021 tijdens een bijeenkomst met religieuze leiders. Het is een jaar voor de presidentsverkiezingen, die hij uiteindelijk op het nippertje zou verliezen van zijn centrum-linkse rivaal Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva. „Ik word gearresteerd. Of ik word gedood. Of ik win de verkiezingen!”
Bolsonaro voegde daar onmiddellijk aan toe dat een arrestatie uitgesloten was. „Want geen mens op aarde zal mij kunnen bedreigen.”
Vier jaar later komt optie één, gevangenschap, toch het dichtst bij Bolsonaro’s realiteit. Vorige maand is de uiterst rechtse oud-president (70) al onder huisarrest geplaatst in zijn woning in Solar de Brasília, een luxe appartementencomplex met portier en slagboom in de hoofdstad Brasília. Hij draagt verplicht een enkelband en zijn huis wordt 24 uur per dag bewaakt door de politie. Het risico dat Bolsonaro probeert te vluchten en asiel aanvraagt in, bijvoorbeeld, de Amerikaanse ambassade die niet ver van zijn huis ligt, is volgens justitie groot.
Het net rond Bolsonaro sluit zich, nu deze dinsdag het strafproces tegen hem en zeven andere verdachten de laatste fase ingaat. Hun zogeheten ‘kerngroep’ zou na de verkiezingen van 2022 een staatsgreep hebben beraamd die Bolsonaro ondanks zijn stembusnederlaag aan de macht moest houden. Bolsonaro wordt van nog vier andere misdrijven beschuldigd, waaronder het leiden van een criminele organisatie. Ook zou hij op de hoogte zijn geweest van een plan om Lula, diens vicepresident Geraldo Alckmin en hooggerechtshofrechter Alexandre de Moraes te vermoorden. Tot slot zou Bolsonaro zijn aanhangers hebben aangezet om op 8 januari 2023 overheidsgebouwen te bestormen en vernielen.
Als Bolsonaro voor alle aanklachten schuldig wordt bevonden, kan hij een gevangenisstraf van maximaal 43 jaar krijgen. „Als ik naar de bewijzen kijk in dit dossier dat honderden pagina’s omvat met verbluffende documenten, vele WhatsAppberichten, audiobestanden en transcripties van telefoongesprekken en vergaderingen, dan kan het niet anders dan dat Bolsonaro wordt veroordeeld”, zegt criminoloog en advocaat Antonio ‘Kakay’ Carlos de Almeida Castro telefonisch vanuit Brasília. Hij is een bekende strafrechtadvocaat in Brazilië en verdedigde eerder hooggeplaatste politici, onder wie de voormalige presidenten José Sarney en Itamar Franco.
Een demonstrant met een spandoek gericht tegen rechter Alexandre de Moraes voor het appartementencomplex waar Bolsonaro in huisarrest zit. Foto Eraldo Peres/AP
De advocaat wijst ook op de belastende getuigenverklaringen tegen Bolsonaro. Zoals die van kroongetuige luitenant-kolonel Mauro Cid, voormalig rechterhand van de president. Cid – zelf ook een van de verdachten – sloot een deal met justitie: in ruil voor strafvermindering legde hij voor Bolsonaro belastende verklaringen af. „Alleen al op het leiding geven aan een criminele organisatie staat een zware straf. Ik vermoed dat Bolsonaro uiteindelijk rond de dertig jaar celstraf kan krijgen”, zegt De Almeida.
Het dossier leest als een thriller met ex-president Bolsonaro in de hoofdrol, iemand die koste wat kost in het zadel wil blijven. Zijn veronderstelde coup wordt gepland na de tweede en beslissende ronde van de presidentsverkiezingen, op 30 oktober 2022. Bolsonaro verliest die met amper twee procentpunt verschil van Lula, en sluit zich op de avond van die nederlaag op in zijn residentie. Daar raakt hij al snel in een depressie, beschrijven mensen in zijn omgeving.
Omdat de machtswisseling pas ruim twee maanden later zal plaatsvinden, op 1 januari 2023, is er voldoende tijd om plannen te smeden. Een officiële reactie van Bolsonaro op zijn verlies blijft uit. Geen erkenning van de uitslag, geen felicitaties richting Lula.
Zijn woedende aanhangers organiseren zich ondertussen. Ze zetten kampementen op rondom kazernes en vragen om een militaire interventie. Vrachtwagenchauffeurs – veelal aanhangers van Bolsonaro – blokkeren wegen, wat tot chaotische taferelen leidt. De sfeer in het land wordt grimmiger. Ondertussen werken Bolsonaro, ministers en hooggeplaatste militairen aan een plan voor een volwaardige staatsgreep, reconstrueert het strafdossier.
Tegelijk wordt er volgens de aanklacht ook een gedetailleerd complot gesmeed om drie prominente tegenstanders uit te schakelen. De gekozen president Lula da Silva zou met chemicaliën vergiftigd moeten worden. Diens vicepresident Geraldo Alckmin zou geliquideerd moeten worden. En ook rechter Alexandre de Moraes – die al meerdere processen tegen Bolsonaro aanspande – moest uit de weg worden geruimd.
Dit veronderstelde moordplan krijgt de naam Operatie groene en gele dolk, naar de kleuren van de Braziliaanse vlag. Een gedetailleerd document met tijdstippen, wapentypes, locaties en codenamen rolt op 9 november 2022 uit de printer van Bolsonaro’s stafchef. Een speciale elite-eenheid van huurmoordenaars, de zogeheten ‘kids preto’ (letterlijk: ‘zwarte kinderen’, naar de kleur van hun helmen) moet de aanslag op De Moraes plegen. Volgens kroongetuige Mauro Cid geeft Bolsonaro persoonlijk toestemming voor de moordaanslagen en is het de bedoeling dat ze vóór de jaarwisseling zouden plaatsvinden.
Begin december 2022, minder dan een maand voor de machtsoverdracht, blijkt dat er binnen het leger twijfels zijn. „Vooral de leiding van de land- en luchtmacht wil niet meewerken aan het plan. Er komen scheuren binnen het leger. Bolsonaro voelt zich niet zeker genoeg om het plan te laten slagen en het ketst af”, zegt De Almeida. De sluipschutters liggen al in de tuin bij rechter De Moraes als ze via hun codenamen ineens opdracht krijgen om zich terug te trekken.
De missie wordt afgeblazen, Bolsonaro raakt nerveus en vlucht vlak voor de inauguratie per vliegtuig naar de VS. Zo hoeft hij op 1 januari 2023 Lula – die hij nog altijd niet heeft gefeliciteerd – de presidentiële sjerp niet om te hangen.
Een week na Lula’s beëdiging, die relatief rustig verloopt, gaat het alsnog volledig mis. Duizenden woedende bolsonaristas bestormen het plein van de Drie Machten in Brasília en dringen het parlement, het werkpaleis en het Hooggerechtshof binnen, waar ze vernielingen aanrichten.
Hun ophitsing heeft een veel langere aanloop. Bang om afgestraft te worden voor zijn zwalkende en corrupte coronabeleid en na de terugkeer van zijn aartsvijand Lula op het politieke toneel begint Bolsonaro al vroeg in zijn presidentschap (2019-2023) voor te sorteren op een mogelijk negatieve verkiezingsuitslag – onder meer door eindeloos twijfel te zaaien over stemmachines. „De effectieve campagne die Bolsonaro, zijn zonen en bondgenoten al jaren voeren, begon vruchten af te werpen: de bolsonaristas begonnen echt te geloven dat de verkiezingen ‘gestolen’ waren. Het bleek een opmaat voor een poging tot omverwerping van onze democratie”, zegt De Almeida.
Aanhangers van voormalig president Jair Bolsonaro demonstreren op het Copacabanastrand in Rio de Janeiro. Foto Ivan Pisarenko/AFP ,
Bolsonaro heeft het bestaan van een coupplan altijd ontkend. Wel heeft hij in verhoren toegegeven dat hij, vanwege de onrust in het land, de mogelijkheid bekeek van het afkondigen van een staat van beleg. „Ik ben altijd binnen de grenzen van de grondwet gebleven, die heb ik nooit overschreden”, aldus Bolsonaro.
Voor de rechtsstaat Brazilië wordt de uitspraak over Bolsonaro een vuurproef. Dat een president met steun van kopstukken binnen zijn regering en de legertop een coup beraamde, ligt zeer gevoelig in de jonge democratie. Na de twintig jaar militaire dictatuur keerde het land pas halverwege de jaren tachtig terug naar de democratie. Onder Bolsonaro – die de laatste jaren van de dictatuur kapitein in het leger was – kregen militairen voor het eerst weer machtsposities en werd de aanval geopend op democratische instituten zoals het Hooggerechtshof.
Ditzelfde hof zal in vijf zittingen, verdeeld over tien dagen, oordelen over het lot van Bolsonaro en zijn medestanders. Minstens drie van de vijf rechters, onder wie het veronderstelde doelwit Alexandre de Moraes, zullen overtuigd moeten worden van hun schuld of onschuld. Advocaat De Almeida verwacht dat er uiterlijk 12 september een uitspraak komt. „Er is veel belang bij de uitspraak niet lang uit te stellen, want volgend jaar zijn er verkiezingen. Hoe langer ze wachten, des te gespannener de situatie.”
In het centrum van hoofdstad Brasília en rondom het huis van Bolsonaro zijn verhoogde veiligheidsmaatregelen van kracht. Af en toe ziet advocaat De Almeida, die niet ver van Bolsonaro woont, groepjes aanhangers met vlaggen. Verwacht wordt dat het vooral spannend zal worden halverwege de rechtszaak als op 7 september, Onafhankelijkheidsdag in Brazilië, zowel bolsonaristas als tegenstanders in het hele land gaan demonstreren.
„Tijdens deze zaak wordt niet alleen het lot van Bolsonaro maar ook dat van Brazilië bepaald”, zegt De Almeida. Hij denkt dat een veroordeling van de oud-president zijn macht en die van zijn uiterst-rechtse stroming in Brazilië kan laten uitdoven. „Er zal eerst wat commotie zijn, maar uiteindelijk willen mensen vooral verder. Bolsonaro en zijn familie hebben dit land te lang in de greep gehouden.”
Naast ex-president Jair Bolsonaro zullen de komende tien dagen voor het Hooggerechtshof zeven veronderstelde handlangers terechtstaan:
Alexandre Ramagem, voormalig directeur van de Braziliaanse inlichtingendienst Abin.
Almir Garnier Santos, voormalig hoofd van de marine onder Bolsonaro.
Anderson Gustavo Torres, voormalig minister van Justitie in de regering-Bolsonaro.
Augusto Heleno Ribeiro Pereira, een oud-legergeneraal en voormalig minister van Veiligheid onder Bolsonaro.
Mauro Barbosa Cid, luitenant-kolonel en voormalig adjudant en rechterhand van Bolsonaro. Hij is kroongetuige en gaf het OM en de politie informatie in ruil voor strafvermindering.
Paulo Nogueira de Oliveira, generaal en Bolsonaro’s minister van Defensie.
Walter Souza Braga Netto, een gepensioneerde generaal en stafchef in de regering-Bolsonaro. Tijdens de verkiezingen van 2022 was hij Bolsonaro’s vicepresidentskandidaat.
Source: NRC