Cultuur
De Ierse band Kneecap bij het festival Rock en Seine in Parijs op 24 Augustus. Foto Telmo Pinto/SOPA Images/Shutterstock
In Texas verdwijnen honderden boeken uit bibliotheken. In Londen moet een rapper zich voor de rechter verantwoorden over zijn podiumact. In Moskou belandt een toneelregisseur in de gevangenis omdat zijn stuk te kritisch was over de oorlog. Drie plaatsen, één patroon: artistieke vrijheid wordt aan banden gelegd.
Jeroen Bartelse is algemeen directeur van TivoliVredenburg en voorzitter van Kunsten ’92.
Astrid Weij is directeur van Kunsten ’92, de belangenvereniging voor de culturele en creatieve sector.
Uit het jaarlijkse rapport The State of Artistic Freedom blijkt dat kunstenaars in meer dan negentig landen te maken hebben met censuur, intimidatie of vervolging. En volgens Culture Action Europe, een Europees netwerk van culturele belangenorganisaties, voelt ruim een derde van de Europese makers zich vanwege maatschappelijke of politieke druk belemmerd in hun artistieke uitingen.
Wat elders systematisch gebeurt, sluimert hier ook. We hebben net een festivalzomer achter de rug vol podiumstatements: van indringende pleidooien tot geïmproviseerde tirades, vaak onthaald met applaus, soms met boegeroep. Maar wat vrijheid lijkt op een zonovergoten festivalterrein staat wel degelijk onder druk. Niet door een formeel verbod, maar door polarisatiedruk. De stem aan de flanken verhardt, is agressiever, en krijgt in de media steeds vaker de microfoon aangereikt.
Een tweet van VVD-leider Dilan Yesilgöz maakte zanger Douwe Bob doelwit van bedreiging. Cabaretier Yohay Sponder moest optreden onder politiebescherming, terwijl rond de Noord-Ierse rapgroep Kneecap bedreigingen werden geuit aan het adres van Paradiso. En musea die zich inlaten met een bank of een oliemaatschappij, weten dat zij het toneel kunnen worden van klimaatactivisten met soepblikken, spandoeken of een tube lijm. Zelfs jeugdvoorstellingen en voorleesuurtjes rond queer-thema’s zijn niet langer vanzelfsprekend.
Het gevolg laat zich raden: steeds vaker moeten politie en beveiligers optreden om voorstellingen of tentoonstellingen mogelijk te maken. Een avond Koerdische muziek vraagt ineens om metaaldetectors, cabaret gaat onder politiebescherming en poppodia bespreken noodscenario’s alsof het om voetbalwedstrijden gaat. Dat is de harde kant. Net zo zorgelijk is de zachte kant: de scherpe grap die wordt ingeslikt, de tekst die net iets wordt afgezwakt. Niet opgelegd van bovenaf, maar zelfcensuur ingegeven door dreiging of kritiek.
Artistieke vrijheid is een fundament en graadmeter voor de gezondheid van onze democratische rechtsstaat. Het kanariepietje in de kolenmijn: als kunst het benauwd krijgt, raakt de samenleving in ademnood. Programmeren is een oefening in meerstemmigheid en meervoudig kijken. Niet alleen mainstream, maar ook ongewone genres en stijlen hebben een plek; protesten mogen gehoord worden, gevestigde namen kritisch bevraagd. Die vrije ruimte moeten we beschermen. Juist als het ingewikkeld wordt. Want vrijheid is pas echt, wanneer deze ook geldt voor wie het niét met je eens is.
Maar er is ook een ondergrens. Bij discriminatie, bedreiging of haat zaaien trekken we een lijn. Vaak is die glashelder, al ligt deze niet voor iedereen op dezelfde plek. Context doet ertoe. Een snoeiharde protestrap in een nachtprogramma is iets anders dan dezelfde woorden in een kinderconcert; een provocatieve cabaretscène werkt anders dan een educatief programma.
Tussen die harde lijn en de grijze zone ligt het speelveld waar instellingen en makers hun keuzes maken. Daar is lef voor nodig – en rugdekking. Soms letterlijk bescherming door politie. Voor voetbalstadions zetten we complete politiemachten in; een spannende artistieke keuze vraagt helaas ook beveiliging. Niet afblazen als het heet wordt, maar laten doorgaan op de plek waar zij thuishoort. Rugdekking ook van politici: geen olie op het vuur, maar gezamenlijke waakzaamheid bij de ondergrens.
Op 29 oktober kiezen we niet alleen nieuwe volksvertegenwoordigers, maar daarmee ook hoe breed of smal de vrije ruimte voor makers en culturele organisaties zal zijn. Willen we die ruimte behouden, dan vraagt dat om politici die pal staan voor het vrije woord, gemeenten die de veiligheid garanderen, en media die niet alleen de flanken maar ook het moedige midden een stem geven. Artistieke expressie mag geen speelbal worden van angst of gemakzucht. Vrijplaatsen bestaan niet vanzelf. Wie ze wil behouden, moet ze verdedigen.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC