Kaartprojecties kunnen het denken flink beïnvloeden en op de meestgebruikte wereldkaart wordt Afrika veel te klein afgebeeld. De Afrikaanse Unie schaart zich daarom achter een campagne voor een ‘eerlijker’ kaart. Hoe maak je die?
Door George van Hal
Graphics Stefan Pullen
‘Wat is dát in vredesnaam?’, roept Witte Huis-woordvoerder C.J. Gregg vertwijfeld in een klassieke scène uit de televisieserie The West Wing. Even daarvoor toverde de (fictieve) ‘organisatie van cartografen voor sociale gelijkheid’ een alternatieve wereldkaart op het beeldscherm: een langgerekte variant, waarop de wereld plots heel anders oogt dan we gewend zijn. ‘Dit is waar je al die tijd al hebt gewoond’, antwoordt de hoogleraar die het verhaal houdt grijnzend.
De scène illustreert onder meer dat iemands beeld van de wereld veranderen zo eenvoudig nog niet is. ‘In de psychologie bestaat iets dat de status-quobias heet. Mensen hebben onbewust een voorkeur voor de huidige situatie. Wil je het beeld van de wereld aanpassen, dan roept dat weerstand op’, zegt psycholoog Ruthie Pliskin van de Universiteit Leiden.
Toch is dat precies wat de voorvechters voor een ‘eerlijker wereldkaart’ willen. Eerder deze maand sloot de Afrikaanse Unie, de overkoepelende organisatie van de 55 landen op het continent, zich aan bij de campagne Correct the Map. Zij strijdt voor invoering van de zogeheten Equal Earth-kaart, waarop alle landmassa’s in vergelijking tot elkaar hun ware grootte tonen.
Eerst even een stapje terug. Elke wereldkaart die je ooit hebt gezien, is het resultaat van een zogeheten ‘projectie’, waarbij je de wereld (een bol) platdrukt op een kaart (een plat vlak). ‘In colleges vergelijk ik het altijd met je schaduw, dat is ook een tweedimensionale projectie van jezelf’, zegt Ramon Hanssen van de TU Delft, expert op het gebied van geodesie, het rekenen aan de vorm van, en afmetingen op, de aarde.
Daarbij moet je concessies doen, zegt historisch cartograaf Marco van Egmond van de Universiteit Utrecht. ‘Denk maar aan een grote sinaasappelschil: als je die wilt platdrukken, scheurt-ie aan alle kanten.’
Een projectie maken kan op enorm veel manieren – er bestaan duizenden varianten. Het bekendst daarvan is de mercatorprojectie, die de meestgebruikte wereldkaart oplevert. Dat is een zogeheten cilindrische projectie: maak van de aarde een tennisbal, rol er een A4’tje omheen, projecteer naar buiten toe, en de ‘schaduw’ aan de binnenzijde van dat papiertje is de projectie.
Bron: Natural Earth
Er zijn meer smaken: van kegelprojecties tot projecties op een plat vlak (‘azimutaal’ in vakjargon), of creatieve combinaties en varianten, zoals de ‘pseudocylindrische’ projectie waarop de Equal Earth-kaart gebaseerd is.
Zeker is: welke methode je ook kiest, álles kloppend maken is onmogelijk. Zo kun je afstanden correct weergeven, zorgen dat de vormen van de continenten kloppen, dat de relatieve groottes van die continenten behouden blijven, of je kunt de onderlinge hoeken kloppend maken (handig voor scheepsnavigatie), maar nooit allemaal tegelijk.
Hanssen noemt de campagne die Correct the Map voert daarom misleidend. ‘De Equal Earth-kaart zegt ‘a world map for everyone’ te zijn, een wereldkaart voor iedereen, maar die hele premisse is verkeerd’, zegt hij. ‘Het is alsof je tegen een Italiaan zegt: er is één beste soort spaghetti. Misschien denkt een flink deel van de wereldbevolking bij spaghetti alleen aan bolognese, maar er bestaan veel meer varianten.’
Net zo geldt dat voor kaarten, zegt hij. ‘In een ontwikkelde wereld zou elke burger zich bewust moeten zijn van het doel waarmee een kaart is gemaakt. Deze campagne lijkt te suggereren dat de mercatorkaart een soort complot is waarmee we Afrika onder de duim willen houden. Dat gaat ver. Je moet kaarten beschouwen met hun doel in het achterhoofd en dan snap je dat ze niet ‘goed’ of ‘fout’ zijn, maar dat er vele varianten naast elkaar kunnen bestaan. Dat wist ook Mercator al.’
Mercator (1512-1594) heette in werkelijkheid overigens Gerard de Kremer. ‘Dat was een kaart- en instrumentenmaker uit de Zuidelijke Nederlanden, begonnen in Leuven en Antwerpen en later door de Spaanse overheersing gevlucht naar Duisburg, waar hij zijn kaart maakte. Die projectie was bedoeld als zeevaartkundig hulpmiddel’, zegt Van Egmond. ‘En dat hulpmiddel sloeg aan: alle VOC-schepen hadden in de 17de en 18de eeuw zo’n Mercatorkaart bij zich.’
Het is namelijk een voordeel dat op die kaart alle meridianen en parallellen elkaar loodrecht snijden, zegt historisch cartograaf Bram Vannieuwenhuyze van de Universiteit van Amsterdam, adviseur bij museum MAP-Mercator in België. ‘Daardoor kon je heel eenvoudig met slechts twee coördinaten – een X en een Y – alle plekken op aarde terugvinden’, zegt hij.
Mercator (1512-1594), kaart- en instrumentenmaker uit de Zuidelijke Nederlanden.
Nog belangrijker is dat bij Mercator de hoeken behouden blijven. Dat wil zeggen: sta je in Amsterdam en trek je een lijn naar Madrid en een andere naar New York, dan is de hoek die de twee lijnen met elkaar maken hetzelfde als in het echt. Dat betekent onder meer dat het gemakkelijker is om bij het navigeren op de kaart koers te houden. ‘Met je kompas kon je op basis van die hoek in een rechte lijn varen. Nadeel is alleen dat hoe verder je naar het noorden of zuiden komt, hoe meer die kaart de groottes van het land vertekent.’
Eigenlijk best gek, zegt Van Egmond, dat die scheepvaartkundige kaart daarna zo in zwang raakte, nadrukkelijk ook buiten de scheepvaart om. ‘De mercatorkaart was niet alleen een zeevaartkundig hulpmiddel, maar bood ook een nieuw, modern wereldbeeld, gebaseerd op de meest recente geografische bronnen’, zegt hij.
Daardoor werd de projectie invloedrijk – ook nu nog. ‘De mercatorprojectie is nog altijd het meestgebruikte kaartbeeld. Zelfs Google Maps gebruikt haar.’ Dat laatste is overigens vooral omdat gebruikers van de webvariant van de mercatorkaart gemakkelijk kunnen in- en uitzoomen, zonder al te veel vervormingen; nog een voordeel van het feit dat de hoeken op de kaart behouden blijven.
De mercatorprojectie in Google maps
Het gebruik van de mercatorprojectie heeft echter onbedoelde gevolgen. ‘Groenland ziet er véél groter uit dan in werkelijkheid. Net zo groot als Afrika’, zegt Van Egmond. ‘Ik fantaseer weleens dat Donald Trump, toen hij zijn oog liet vallen op Groenland, die projectie in zijn hoofd had. Dat gaat dan alleen wel tegenvallen, want in werkelijkheid is Groenland een stuk kleiner.’
Vorig jaar beschreven onderzoekers in het vakblad Communications Reports dat proefpersonen die de mercatorprojectie te zien kregen positiever oordeelden over de potentiële aanschaf van Groenland door de VS dan mensen die een andere projectie te zien kregen, de Gall-Peters. Ook beschouwden proefpersonen die ‘mercator’ zagen Rusland, dat op die projectie eveneens wordt uitvergroot, als grotere uitdaging op het gebied van nationale veiligheid.
Omgekeerd hoopten goede doelen in het verleden zulke vertekende perceptie juist te gebruiken voor het grotere goed, vertelt Vannieuwenhuyze. Zij gebruikten die Gall-Peters-projectie, die tot de introductie van de Equal Earth-kaart in 2018 de populairste ‘eerlijke’ wereldkaart was.
Waar in die projectie de onderlinge groottes van de continenten klopten, waren de vormen juist erg vertekend. Zuid-Amerika en Afrika oogden bijvoorbeeld veel slanker. ‘Dat ondersteunde onbewust het idee dat het gebieden waren die steun nodig hadden, die minder bedeeld waren ten opzichte van het rijke Westen’, zegt hij. ‘Dat was niet gepland – het was de wiskundige formule die de kaart er zo liet uit zien – maar het was een associatie die de goede doelen er gratis bij kregen.’
Zeker is dat met álle kaarten wel iets mis is, zegt hij daarom. ‘Ook voor Mercator waren er al zoektochten naar de beste projectie. Alleen: dat is een onmogelijke opdracht. De perfecte projectie bestaat niet.’
Dat neemt niet weg dat de klachten van de Correct the Map-beweging wel degelijk hout snijden, zegt Van Egmond. Hij heeft begrip voor het feit dat de Afrikaanse Unie niet zo tevreden is met de mercator als meestgebruikte kaart. ‘Dat deze juist hun continent relatief zo klein toont, zal niet erg eerlijk voelen’, zegt hij.
Pilskin vermoedt dat zo’n kaart invloed heeft op het zelfbeeld. ‘Er bestaat veel bewijs dat representatie, jezelf ergens in herkennen, psychologisch erg belangrijk is’, zegt zij. ‘Als vrouwen of mensen met een migratieachtergrond minder mensen met een vergelijkbare achtergrond in machtsposities zien, voedt dat bijvoorbeeld het stereotype dat ze daarvoor daadwerkelijk minder geschikt zijn.’
Ze vermoedt dat iets soortgelijks opgaat voor de wereldkaart. ‘Als je ziet dat jouw regio steevast te klein wordt afgebeeld, dan voelt dat onrechtvaardig. Zeker als je de geschiedenis van het kolonialisme erbij pakt. Dan kan zo’n kaart het hardnekkige idee voeden dat deze regio’s minder waard zijn.’
Het is bekend dat kaarten gemakkelijk gebruikt kunnen worden als propagandamiddel, zegt cartograaf Ton Markus van de Universiteit Utrecht. ‘Tijdens mijn opleiding kregen we een kaart voorgeschoteld uit nazi-Duitsland. Daarin was een projectie gekozen – wiskundig helemaal correct – die Duitsland klein deed lijken en alles eromheen heel groot en heel bedreigend’, zegt hij. ‘Dat voedde het idee dat men inderdaad Lebensraum nodig had en zichzelf moest verdedigen.’
Een ludieker voorbeeld is een wereldkaart gemaakt vanuit het oogpunt van een vis. ‘Het land is daarop ineens bijzaak, die kaart focust op de oceanen, die één groot aaneengesloten geheel vormen. Heel anders dan hoe we ons normaliter de oceanen voorstellen, als afzonderlijke dingen, die via smalle openingen – zoals onder Zuid-Afrika – met elkaar verbonden zijn.’
John Nelson
Veel eigenschappen van een wereldkaart worden bovendien bepaald door menselijke keuzen. Neem nu het feit dat Europa op de mercatorkaart min of meer in het midden staat. ‘Logisch, want de kaart is in Europa ontwikkeld. Als ik een Chinese atlas opensla, dan staat China altijd in het midden en is Europa naar de zijkant verplaatst. We hebben in onze collectie in de universiteitsbibliotheek ook atlassen van bijvoorbeeld Australië, waarbij ze hun land centraal zetten en zelfs het zuiden bovenaan plaatsen’, zegt Van Egmond.
Want dat is nog zoiets: waarom zit het noorden op de meeste kaarten eigenlijk bovenaan? De aarde is een bol die rondjes draait rond de zon in de ruimte, waarin richtingen relatief zijn. ‘Boven’ en ‘onder’ zijn daarom inwisselbaar. Er bestaat geen enkele reden waarom je ze niet zou kunnen omdraaien.
Een wereldkaart met Azië als middelpunt
Getty
‘Uit onderzoek is bekend dat een hogere verticale positie geassocieerd wordt met een positiever beeld’, zegt Pliskin. ‘En ook dat past bij de huidige machtsverdelingen in de wereld. Dus wat dat betreft is de campagne voor een eerlijker wereldkaart nog best conservatief – al kan ik me ook voorstellen dat je misschien niet te veel dingen tegelijk moet willen.’
Overigens heeft de campagnewebsite van Equal Earth wel degelijk ook kaarten in de aanbieding die boven en onder hebben verwisseld. Maar of de noordelijke wereld dáár al klaar voor is, is de vraag. In de woorden van de fictieve Witte Huis-woordvoerder C.J. Gregg: ‘Dat mag je niet doen… it’s freaking me out!
De land- en wereldkaartvectoren in dit artikel zijn afkomstig van Natural Earth Data.
De tentoonstelling Mapping Modernity in Design Museum Den Bosch toont 250 historische en actuele landkaarten waaraan je kunt aflezen hoe de makers de wereld zagen, en zien. Dat er ook alternatieven zijn die de vaak dominante blik corrigeren, toont een nieuw boek, Free The Map.
De wetenschapsredactie beantwoordt vragen die lezers bezighouden. Deze week: waarom vliegen stadsduiven zo traag op wanneer je op ze af rijdt?
Wetenschappers in binnen- en buitenland zien een opvallende verandering in het levensgeluk dat mensen gedurende hun leven ervaren. Jongvolwassenen zijn niet langer (samen met senioren), de gelukkigste leeftijdsgroep. Tegelijkertijd is de geluksdip rond het 50ste jaar, de welbekende midlifecrisis, minder diep.
Source: Volkskrant
