Na de vakantie komt het leven in een hogere versnelling: de lome vrije dagen maken plaats voor het strakke stramien van de dagelijkse routine. Hoe houd je de rust vast en wat is de beste kuur voor een vakantiekater? Experts geven tips.
De koffers zijn terug op zolder, de zonnebrand is op en de souvenirs zijn uitgedeeld. Wat resteert? De overgang van de zomer naar de herfst, van de vakantie naar het normale leven. Voor veel mensen betekent dat: een overvolle mailbox, een huishouden dat doordendert of een uitpuilende agenda.
Langzaam voel je het vakantiegevoel uit je lichaam sijpelen. Vakantieonderzoekers hebben daar een term voor bedacht: het fade-out-effect, voor hoelang het duurt voordat de positieve effecten van een vakantie wegebben, zoals meer werkplezier of minder stress.
Zo’n vakantieboost kan wel 21 tot 43 dagen aanhouden, suggereert een onderzoek. Een andere studie laat zien: als werk na de vakantie hectisch is, duren de positieve effecten korter; als het lukt om de rust vast te houden, duren ze langer. Hoe kun je zorgen voor een zachte landing?
Tijdens een vakantie breek je met je vaste routine: je loopt op slippers, eet elke dag een baguette of wordt wakker met vogelgeluid op de camping. Terugschakelen naar je vaste routine kost inspanning – die gepaard kan gaan met vermoeidheid, gebrek aan motivatie of somberheid. „Het is een beperking van vrijheid die ineens weer optreedt”, zegt bedrijfspsycholoog Tosca Gort.
De post-holiday-funk, vakantieblues, afterholidaydip of hoe je het wil noemen, omschrijft bedrijfspsycholoog Jan Machek van ArboNed als een „jetlag van je stresssysteem”. Tijdens de vakantie daalt de hoeveelheid stresshormonen en wordt het parasympatische zenuwstelsel geactiveerd, wat zorgt voor rust en herstel. „Als je terug naar werk gaat, dan is er een plotselinge piek in de cortisol. Mensen kunnen op zondagavond al die spanning voelen opkomen.”
Net als bij een echte jetlag, vraagt het lichaam om aanpassingstijd, zegt Machek. Zijn les: „Niet je inbox bepaalt het tempo, maar je biologie.”
Een ‘re-integratieshock’ bij de terugkeer naar werk kun je voorkomen door buffers in te bouwen, zegt Gort. Idealiter plan je een vrije dag – of meerdere dagen – tussen je terugkomst en je eerste werkdag om bij te komen, de was te doen en te acclimatiseren.
Het is trouwens normaal om je tijdens die overgangsperiode een beetje down te voelen, zegt Gort, en „een baaldag” te hebben. Gelukkig is de kater meestal maar van korte duur. „De meeste mensen zitten er na een of twee dagen weer in.”
De biologische klok raakt door vakantie een beetje ontregeld. Zet in de laatste vakantiedagen daarom je wekker alvast op het tijdstip waarop je opstaat als je naar werk gaat, adviseert klinisch neuropsycholoog Erik Scherder, „om een beetje in het ritme te komen.”
Nog sneller resetten? Ga zodra je wakker bent meteen naar buiten voor wat zonlicht, zegt Machek. „Het circadiane ritme van zeedieren werkt met eb en vloed, voor mensen is dat licht en donker. Zonlicht is voor de hersenen een signaal om de melatonineproductie te remmen en de hele boel te activeren.”
Zodra de werkdruk toeneemt, zijn mensen geneigd langer door te werken, minder pauzes te nemen of te bewegen en sneller naar ongezonde snacks te grijpen. Onderzoekers noemen dit de recovery paradox: juist op de momenten dat het lichaam en hoofd het meest toe zijn aan herstel, zijn mensen daar het minst toe in staat.
Volgens arbeidspsycholoog Gort kun je dit patroon doorbreken door te „verdragen en vertragen”. „Juist als het druk wordt, maak ik een wandeling of eet ik een salade. Zo zorg ik goed voor mezelf,” zegt ze. Het klinkt niet intuïtief, om meer te pauzeren tijdens drukke periodes, maar door bewust te vertragen ontstaat overzicht en ruimte om scherper te reageren. „Optimaal presteren is geen afvinkwedstrijd, maar een proces van inspanning en herstel.”
Zelfs micro-pauzes, van ongeveer tien minuten, waarin je een gesprek aangaat met een collega of even in de verte staart, dragen bij aan herstel. Even wandelen is ideaal, zegt Gort, maar ook kleine bewegingen op kantoor kunnen helpen. „Als je niet naar buiten kunt, doe dan een paar squats. Het klinkt gek, squats op kantoor, maar het werkt wel.”
De rust na vakantie proberen vast te houden, helpt om de overgang naar werk zachter te maken. „Het is belangrijk dat je niet denkt: het is voorbij”, zegt klinisch neuropsycholoog Scherder. Kleine lichtpuntjes die de week breken zijn volgens hem al genoeg. Denk aan een wandeling door de natuur, uit eten gaan of „een zaterdag naar het theater”. Door die momenten bewust te plannen, heb je telkens weer iets om naar uit te kijken.
Zo hoeft vakantie niet iets te zijn dat slechts één keer per jaar plaatsvindt. Je brengt het gevoel mee naar huis, en weeft het gewoon door je dagen heen.
In 2021 vroeg NRC aan lezers hoe zij erin slaagden om het vakantiegevoel vast te houden. Een paar favorieten:
Na een lange schoolvakantie, waarin de regels wat losser waren en de bedtijd wat later, kan het voor kinderen moeilijk zijn om terug te komen in de routine. „Het ene kind gaat wat makkelijker met zo’n transitie om dan het andere kind”, zegt pedagoog-onderzoeker Loes van Rijn-van Gelderen van de Universiteit van Amsterdam. Communiceer wat er gaat veranderen en wat de nieuwe verwachtingen zijn: „Die duidelijkheid, dat schept rust voor een kind.”
Voel je weerstand bij het kind? Probeer te kijken of dat ligt aan de nieuwe regels over bedtijd of gezonde tussendoortjes of dat er angst, zenuwen, of onzekerheid achter ligt. In het eerste geval „testen ze de nieuwe grenzen uit”, zegt de pedagoog, en is het goed om consequent vast te houden aan een duidelijk kader van regels. In het tweede geval is het belangrijk om de gevoelens van je kind te valideren. „Erken de emoties, zeg dat nieuwe dingen voor iedereen spannend zijn. Gedeelde smart is halve smart.”
Voor ouders zelf is het advies van Van Rijn-van Gelderen: leg de lat wat lager. „Zorg dat je af en toe ook leuke dingen voor jezelf doet, zodat je voldoende energie krijgt om met die andere momenten om te gaan. En ook: niet altijd de perfecte ouder willen zijn.”
Stukken die je helpen om je leven fijner en je carrière beter te maken
Bedrijfspsycholoog Machek noemt de vakantiedip „geen medisch verschijnsel”. „Het geldt niet voor iedereen, en niet iedereen ervaart hetzelfde. Het is afhankelijk van de manier waarop mensen betekenis geven aan werk in relatie tot hun leven.”
Moet je jezelf na weken nog met weerzin naar werk slepen? Dan is er misschien meer aan de hand. „De vakantie was een fijne escape van iets wat niet past, maar de vakantie is voorbij. Het gevoel van weer moeten instappen in iets wat je niet wil, komt dan op een voorgrond.” Volgens hem is dat een belangrijk signaal om te herijken en de vraag te stellen: „Hoe past dat nog bij elkaar, dit werk in je leven?”
Of je nu met frisse energie terugkomt achter je bureau of juist alles wilt omgooien: september is het moment om dat te doen, zegt hij. „In de winter keren mensen naar binnen, net als alles in de natuur, voor een periode van herstel. In de zomer komt alles tot bloei en ook mensen tanken bij, krijgen energie, en nieuwe ambities. Als je één moment wil kiezen voor een frisse start, is september twintig keer geschikter dan januari.”
Mist of ontbreekt er iets aan deze gids? Laat het ons weten via slimleven@nrc.nl
Source: NRC