In de komende dagen staat naast Oekraïne ook Gaza hoog op de agenda bij informeel overleg tussen de EU-ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie. Besluiten worden niet verwacht, wel een ‘levendige discussie’ over de EU-opstelling tegenover Israël.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Bij de tweede val van het kabinet-Schoof vorige week vrijdag over al dan niet te nemen ‘noodzakelijke maatregelen’ tegen Israël speelde het EU-overleg van ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie in Kopenhagen deze vrijdag en zaterdag een belangrijke bijrol. Terwijl in Den Haag al een nationale importstop uit illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever wordt voorbereid, wilde de VVD kijken of komend weekend in EU-verband draagvlak bestaat voor een EU-brede maatregel.
Zo niet, wat aannemelijk is, wil de kersverse minister van Buitenlandse Zaken Ruben Brekelmans, die ook nog van Defensie is en dus met twee petten op richting Kopenhagen vertrekt, nagaan welke andere landen eventueel bereid zijn gezamenlijk zo’n importstop door te voeren. Dat zou de effectiviteit kunnen versterken en het politieke signaal vergroten. Hierna zal het kabinet ‘overwegen’ (het woord waarover het demissionaire kabinet viel, want de nu opgestapte Caspar Veldkamp wilde zekerheid over deze nationale maatregel) zo’n nationale importstop in te voeren.
Zo werd in een Haagse politieke crisis ‘Kopenhagen’ tot scharnierpunt gemaakt van belangrijke besluiten over al dan niet te nemen maatregelen jegens Israël. En dat geldt ook voor de gelijktijdige Belgische kabinetscrisis over Gaza – al is daar het crisisoverleg over te nemen maatregelen tegen Israël over het weekend getild, zodat de resultaten van Kopenhagen kunnen worden meegenomen.
Wie echter de blik verschuift van de verhitte, emotionele nationale debatten naar het debat op EU-niveau komt in een andere wereld terecht, waarin de molens van de besluitvorming nog trager draaien. In die wereld is het informele overleg in Kopenhagen (waar niet eens formele besluiten kunnen worden genomen) allerminst een scharnier- of kantelpunt.
Er zit vanwege de recente dramatische ontwikkelingen in Gaza en met de nieuwe Israëlische uitbreidingsplannen van nederzettingen op bezet gebied, echter wel degelijk beweging in het EU-debat. Maar gezien de complexiteit van de besluitvorming en de grote interne tegenstellingen tussen lidstaten voltrekt die zich in kleine stapjes en ogenschijnlijk in slow motion.
Nederland heeft zich de afgelopen maanden in EU-context ontwikkeld tot een meer activistische speler die samen met gelijkgezinde landen pleit voor snellere beweging. Iets waar landen als Ierland, Slovenië en Spanje al veel langer en harder voor pleiten. Het in mei door Nederland gevraagde Commissie-onderzoek naar de vraag of Israël handelt conform artikel 2 van het Associatieverdrag inzake mensenrechten, leidde in juni tot de conclusie dat er aanwijzingen zijn dat dit niet zo is. Enkele weken later sloot EU-buitenlandchef Kaja Kallas een overeenkomst met Israël over de toegang van humanitaire hulp tot Gaza, waarvan eind juli werd vastgesteld dat deze ernstig tekortschoot.
Toen lanceerde Nederland voor het eerst het voorstel om het hele handelsdeel van het Associatieverdrag met Israël op te schorten, enkele dagen later gevolgd door Zweden. Aangezien de EU als geheel Israëls grootste handelspartner is, zou het bevriezen van de handelsvoordelen een serieuze stap zijn. Deze week dringen Nederland en Zweden er opnieuw op aan in een gezamenlijke brief aan Kallas (net zoals meer druk op Hamas).
Dat ook in Europa de standpunten in beweging zijn, toonde de Duitse bondskanselier Friedrich Merz deze maand toen hij een gedeeltelijk wapenembargo aankondigde (milder dan wat Nederland al doet). De Denen verwachten in Kopenhagen een ‘levendige discussie’ over Israël. Dat is vrij vertaald een fel en onverbloemd debat. Dat komt omdat de druk toeneemt op landen die het willen houden bij ‘dialoog met Israël’. Tegelijkertijd ziet men als maximale uitkomst dat de komende tien dagen het Commissievoorstel van begin deze maand – bevriezing van de wetenschappelijke samenwerking in het Horizon-programma – wél doorgaat (in tegenstelling tot eerder deze maand).
Dat lijkt een babystapje, ook voor veel lidstaten zoals Nederland die meer willen, maar het zou niet zonder betekenis zijn volgens de Denen. Het zou namelijk na maanden en maanden van overleg de allereerste echte EU-strafmaatregel tegen Israël zijn die, omdat zij wordt ingevoerd wegens vermeende mensenrechtenschendingen en schendingen van het internationaal recht, direct zal leiden tot de vervolgvraag: doen we wel genoeg? Een mogelijk keerpunt dus.
Minister Veldkamp werd om zijn opstelling in de Kamer weggehoond door de linkse oppositie. OxfamNovib, een hulporganisatie, verspreidde posters met zijn beeltenis en de vraag of hij wel een geweten had. Maar uit de felle Israëlische reacties, in Den Haag en Jeruzalem, werd duidelijk dat men daar de koerswijziging wél voelde. Onlangs liet Haim Regev, vertrekkend Israëlisch ambassadeur bij de EU, aan Politico weten dat Israël ‘extreem teleurgesteld’ is dat Nederland zich dit jaar heeft gevoegd bij de groep zeer kritische landen in de EU. Hoe dit pad verder wordt bewandeld, waarbij elke stap van alle kanten op felle kritiek lijkt te kunnen rekenen, is nu aan Veldkamps opvolger.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant