Internationale betrekkingen Egypte bekritiseert het Israëlische optreden in Gaza, en koopt voor miljarden gas van Israël. Het tekent de ambivalente houding van Egypte tegenover het buurland.
Een gasplatform bij Leviathan, een gasveld in de Middellandse Zee bij Israël.
In dezelfde week dat president Abdel Fattah al-Sisi de situatie in Gaza voor het eerst publiekelijk „een genocide” noemde, sloten Egypte en Israël een gasdeal van 35 miljard dollar. Tot 2040 mag Egypte 130 miljard kubieke meter aardgas uit de Israëlische Leviathan-velden onder de Middellandse Zee winnen. Dat is bestemd om het energietekort op te vangen.
De aankondiging leidde tot verontwaardigde reacties in Egypte en daarbuiten: Egyptische ambassades waren doelwit van demonstraties of acties, zoals in Denemarken en Libanon. In Den Haag werden de poorten van de ambassade door een demonstrant geketend met een hangslot. Op sociale media werd Sisi uitgemaakt voor „de grootste hond van Israël”.
Volgens veel activisten en een deel van de Arabische publieke opinie doet Egypte te weinig om de Palestijnen in Gaza te steunen. Sisi deed die beschuldigingen af als „vreemde praatjes” en benadrukte dat zijn land doet wat het kan.
Egypte en Israël hebben een gecompliceerde relatie. In Caïro en Jeruzalem wordt gesproken van „koude vrede”. Hoewel beide landen sinds 1979 officieel in vrede leven, zijn er nooit warme betrekkingen geweest. „De vrede tussen Egypte en Israël is misschien wel de koudste vrede in de recente geschiedenis”, zegt Walid Kazziha, politicoloog en hoogleraar aan de American University in Cairo (AUC).
Egypte voerde in 1948, 1956, 1967 en 1973 oorlog met Israël, vaak samen met andere Arabische landen, omdat zij tegen de oprichting van de Israëlische staat waren. In 1956 werd het Egyptische Sinaï-schiereiland voor het eerst ingenomen door Israël. De laatste oorlog, in 1973, begon met een verrassingsaanval waarbij Egyptische troepen de door Israël bezette Sinaï binnentrokken. Na aanvankelijke terreinwinst sloeg Israël terug. Amerikaanse bemiddeling leidde tot de Camp David-akkoorden in 1978, genoemd naar het presidentiële buitenverblijf in de Verenigde Staten, en het vredesverdrag van 1979, ondertekend door de Egyptische president Anwar Sadat en de Israëlische premier Menachem Begin.
Het verdrag leverde Egypte veel op: teruggave van het Egyptische Sinaï-schiereiland in 1982, jaarlijkse Amerikaanse militaire steun van gemiddeld 1,3 miljard dollar (sinds het vredesakkoord verkreeg Egypte zo’n 51 miljard dollar militaire steun van de VS) en wereldwijde erkenning als regionale bemiddelaar. Voor Israël betekende het dat het zich op andere fronten kon richten, zonder dreiging vanuit het zuiden. In ruil erkende Egypte als eerste Arabische land Israël. Deze strategische maar impopulaire stap kostte Sadat zijn leven: in 1981 werd hij vermoord, en in de Arabische wereld raakte Egypte tijdelijk geïsoleerd.
„Na Sadat heeft geen enkele Egyptische president Israël bezocht”, zegt politicoloog en hoogleraar Mustapha Kamel Al-Sayyid, die verbonden is aan de AUC en Cairo Universiteit. Sinds 2018 ontmoette Sisi de Israëlische premier Netanyahu wel meerdere keren. Ze spraken achter gesloten deuren over energie, veiligheid in de Sinaï en Gaza.
Ondanks Sisi’s voorzichtige pogingen om de diplomatieke banden met Israël en de Verenigde Staten te verbeteren, blijft de houding van de Egyptische bevolking steenkoud. „Elk jaar vraag ik mijn Egyptische studenten of zij Israël bezocht hebben en of ze het land zouden willen bezoeken. Ze antwoorden steevast ‘nee’”, vertelt Al-Sayyid.
Die vijandigheid heeft volgens de twee Egyptische hoogleraren diepe wortels: brede sympathie voor de Palestijnse zaak, gevoed door decennia van conflict en beelden van lijden in Gaza en de Westelijke Jordaanoever. Daarnaast deelt het overgrote deel van de Egyptenaren geen religie met de Israëliërs, terwijl de Palestijnen, net als de Egyptenaren, moslim of christen zijn.
„Egyptenaren willen over het algemeen niks met Israël te maken hebben – overigens ook niet met Hamas”, zegt Kazziha. „Ze vinden het onrechtvaardig wat de Palestijnen nu, en al sinds 1948, wordt aangedaan.” Israël is voor weinig Egyptenaren een bewonderenswaardige staat: „Israël heeft zich met geweld gevestigd en blijft met geweld in de regio overleven. Dat geweld is het enige dat Israël kent in de omgang met zijn buren”, aldus Kazziha.
Volgens Kazziha ontbreekt Israëlische ‘soft power’ in Egypte: culturele uitwisseling is minimaal, toerisme is eenrichtingsverkeer en Israëlische producten worden vaak geboycot. „Dit is anders met bijvoorbeeld Amerika: soms hebben wij Egyptenaren een hekel aan Amerikaans beleid, maar we blijven naar hun films kijken.”
De aanval van Hamas op 7 oktober 2023 verscherpte de spanningen. Zo verloopt het benoemen van nieuwe ambassadeurs stroef, zegt Al-Sayyid. „Er is nog steeds geen nieuwe Egyptische ambassadeur in Tel Aviv en omgekeerd was nog geen Israëlische ambassadeur welkom in Cairo.” In de tussentijd versterkt Egypte zijn militaire aanwezigheid in de Sinaï, tot ongenoegen van Israël.
Grootste twistpunt tussen Egypte en Israël is de grens met Gaza. Egypte weigert, ondanks druk van de VS en Israël, om de zo’n anderhalf miljoen Gazanen binnen te laten. Netanyahu zei recent nog – maanden nadat de VS dit idee hadden geopperd – dat Palestijnen van hem gerust mogen „vertrekken”. Zijn uiteindelijke doel lijkt immers het verkrijgen van de Gazastrook, het liefst zonder Palestijnen. Voor de Palestijnen zou dit echter een herhaling betekenen van de Nakba (Arabisch voor ‘catastrofe’), toen zij in 1948 al massaal van hun land werden verdreven.
Hoogleraar Internationale Relaties Emmanuel Navon, verbonden aan de Universiteit van Tel Aviv in Israël, omschrijft het tegengeluid van Egypte als „typisch Arabische hypocrisie”: landen als Egypte en Jordanië veroordelen Israël, maar weigeren Palestijnse vluchtelingen op te nemen. Er zijn daarnaast Israëliërs, onder wie Navon zelf, die denken dat er in de Sinaï genoeg ruimte zou zijn voor Palestijnen om zich te vestigen. Dit stuit echter vaak op kritiek, omdat het een oproep lijkt te zijn voor etnische zuivering.
Volgens Kazziha ligt de zaak echter ingewikkelder. Egypte voorziet massale verdrijving van Palestijnen uit Gaza en destabilisatie van de Sinaï, zeker als terugkeer onmogelijk wordt. „Sinaï zou een strijdperk worden”, zegt hij. Daarbij leeft in Egypte angst voor een „Groot-Israël” dat tot aan de Nijl reikt – een visie waar Netanyahu zich onlangs achter schaarde.
Ook vreest Sisi Hamas-aanhangers toe te laten. Niet alleen vanwege zijn eigen harde lijn tegen islamistisch extremisme sinds de val van het Moslimbroederschap, maar ook uit vrees dat een Hamas-dreiging in de Sinaï Israël of westerse landen een reden zou geven in Egypte in te grijpen. Israël heeft in het verleden herhaaldelijk Libanon aangevallen, ook sinds 2023, met het argument dat Hezbollah een dreiging vormt langs de grens.
Wel heeft Egypte humanitaire hulp toegezegd, maar volgens Egypte blokkeert Israël de doorgang of bemoeilijkt die ernstig.
In eigen land kampt Egypte met een economische crisis. Miljoenen Egyptenaren leven onder de armoedegrens; de bevolking lijdt al jaren onder sterke inflatie en werkloosheid onder jongeren blijft hoog.
Door de energiecrisis was er de afgelopen jaren soms uren per dag geen stroom. De deal met Israël moet dat voorkomen. „Israël biedt nou eenmaal het goedkoopste gas”, zegt politicoloog Al-Sayyid. Persoonlijk vindt hij de timing „ongelofelijk slecht, nu Israël zo veel Palestijnen vermoordt”.
Bovendien maakt de afhankelijkheid van Amerikaanse militaire hulp het onmogelijk dat Egypte zich vervreemd van Israël, gezien de innige band tussen de VS en Israël. Kazziha benadrukt dat Egyptenaren geen „dwazen” zijn: het land wil ook iets terugkrijgen van deze „vriendschap” en net zo goed invloed uitoefenen. Een handelsovereenkomst maakt beide partijen afhankelijk van elkaar, denkt Kazziha. Navon plaatst daar vraagtekens bij en denkt dat vooral Egypte afhankelijk is van Israël, met name door de teruglopende economie.
Van oudsher speelt Egypte een sleutelrol als bemiddelaar tussen Palestina en Israël. En ondanks de stroeve relatie met Israël wil Egypte blijven bemiddelen.
Begin deze maand spraken president Sisi en Mahmoud Abbas, de president van de Palestijnse Autoriteit, nog over het leiderschap binnen de steeds breder erkende Palestijnse staat. In dezelfde week kwam een delegatie van Hamas naar Caïro om over een staakt-het-vuren tussen Hamas en Israël te spreken, al heeft dat tot weinig resultaat geleid. Tegelijkertijd onderhoudt Egypte intensief contact met Israël. „Aan Egyptes rol als bemiddelaar gaat niet zomaar wat veranderen”, zegt Al-Sayyid.
De wederzijdse afhankelijkheid tussen de landen is volgens de Egyptische hoogleraren eenvoudigweg te groot om een volledige escalatie te riskeren. Bovendien, zegt Kazziha, geeft de rol als bemiddelaar Egyptenaren „geloofwaardigheid, in onze eigen ogen en in die van anderen”.
Source: NRC