Onderwijs Ook in tijden van taalmodellen als ChatGPT blijft het maken van roosters op de middelbare school mensenwerk, weten ze op het Porteum in Lelystad. En de ervaring leert ook: „Het rooster is nooit af.”
Willy Algra, roostermaker: „Voor de onderbouw mik ik op geen enkel tussenuur.”
Even rustig opstarten na de zomervakantie is voor de roostermakers van middelbare school Porteum in Lelystad niet mogelijk. De piekdrukte dient zich aan zodra het rooster is afgerond.
In de eerste week van de zomervakantie delen roostermakers Floor Versteeg (60) en Willy Algra (54) het nieuwe rooster met docenten, in de laatste week van de vakantie met de leerlingen. „Dan barst de storm los, met allerlei opmerkingen”, zegt Versteeg.
Van leerlingen wiens vakkenpakket niet goed is doorgekomen, of die van klas willen wisselen. En van docenten die op het laatste moment een nieuwe baan hebben, of toch liever een andere vrije dag zouden hebben. Op het Porteum tellen die opmerkingen al snel op tot een omvangrijk aantal: met ruim 3.500 leerlingen en 330 docenten is de school voor vmbo, havo en vwo’ers de grootste van Nederland.
Aan het begin van het schooljaar valt „altijd nog wat te repareren”, volgens Algra. Zo kreeg haar collega Versteeg deze dinsdagochtend, op de eerste schooldag, te horen dat de drie lesuren beeldende vorming die hij op donderdagochtend had gepland, naar een ander moment moeten.
Algra: „Lessen beeldende vorming roosteren we als eerste, omdat dat niet zomaar in een ander lokaal kan. De rest bouwen we eromheen. Dat is best complex.”
Nu duurt de les voor eersteklassers tot het negende uur, dat loopt van kwart over drie tot vier uur. Eigenlijk is het de afspraak dat de onderbouw niet tot zo laat les heeft. Versteeg: „Ik ben maar naar de schoolleiding gegaan, want het kan echt niet anders.”
Algra: „Het verplaatsen van één les heeft al snel een domino-effect: dat kan zo leiden tot vijftig roosterwijzigingen.”
Versteeg: „Ik vergelijk ons werk wel eens met rummikuppen. Als ik een steentje weghaal, moet ik ergens anders een gat dichten. We schuiven en schuiven tot we de oplossing zien.”
En dat gaat het hele jaar door. Algra: „Wij zeggen nooit: zo, dit was het. Het rooster is nooit af.”
Wie roostermaker wil worden, kan wel een cursus maar geen officiële opleiding volgen. De meesten leren het vak in de praktijk. Willy Algra begon als receptionist op een van de drie scholen die vier jaar geleden werden samengevoegd tot het Porteum. Floor Versteeg heeft eerst als personeelsplanner in de beveiligingswereld gewerkt voordat hij bijna twintig jaar geleden begon als roostermaker bij het ROC van Amsterdam.
Op veel scholen was het roosteren lang de taak van de wiskundedocent. Het programma waar het Porteum mee werkt, is ook gebaseerd op wiskundige logica. In het programma, dat Zermelo Roostermaker heet (naar de Duitse wiskundige Ernst Zermelo), voeren de roostermakers voorwaarden in: het aantal beschikbare dagen van docenten, de gewenste lokalen, het maximaal aantal tussenuren voor leerlingen. Algra: „Voor de onderbouw mik ik op geen enkel tussenuur.”
In de bovenbouw wordt dat lastiger, wanneer leerlingen een vakkenpakket kiezen. Dan proberen de roostermakers keuzevakken zo veel mogelijk te clusteren: tijdens de lessen Duits hebben andere leerlingen idealiter bijvoorbeeld Frans of Spaans.
Het programma bouwt aan de hand van voornoemde voorwaarden een rooster, dat de roostermakers nalopen en finetunen. Algra: „Er is vaak nog genoeg aan te doen.”
Roosters worden gemaakt met een softwareprogramma. Foto Saskia van den Boom
Het puzzelen, dat vindt Versteeg het leukste: „De enige beperking is je eigen creativiteit.” Algra maakt er een sport van om zoveel mogelijk aan ieders roosterwensen te voldoen. „Ik maak bijvoorbeeld de roosters van twee docenten die samen kinderen hebben. Dan probeer ik het zo in te richten dat iedere dag een van de twee de kinderen ’s ochtends naar school kan brengen.”
Dat het rooster volledig wordt gemaakt door een computer, kunnen de twee zich niet voorstellen. Ook niet nu taalmodellen op basis van kunstmatige intelligentie, zoals ChatGPT, zich razendsnel ontwikkelen.
Een taalmodel is ook eigenlijk niet zo geschikt om een rooster mee te maken, zegt universitair docent aan de Open Universiteit Jesse Heyninck, die onderzoek doet naar AI als hulpmiddel bij het roosteren. „Taalmodellen als ChatGPT worden getraind met machine learning om patronen te herkennen in de data die we ze hebben gevoerd. Het model kan een rooster genereren dat vooral goed lijkt op roosters uit de trainingsdata. Het zal er heel overtuigend uitzien, maar hoeft niet per se correct te zijn.”
Heyninck onderzoekt de potentie van roosterprogramma’s gebaseerd op logica die worden aangevuld met voorspellingen op basis van machine learning. „Denk aan weersvoorspellingen: als de kans groot is dat het vriest, kunnen waterbedrijven overwegen meer monteurs in te roosteren.”
Floor Versteeg, roostermaker: „Soms zijn wij slimmer dan een computer. Dan ziet die de oplossing niet, maar wij wel.” Foto Saskia van den Boom
Roosterwerk wordt op veel plekken nog primair met de hand gedaan, ziet Heyninck. Algra en Versteeg hebben in het verleden ook ‘geroosterd’ zonder softwarepakket. Algra: „Dan werkten we met legoblokjes, of in Excel.” Versteeg: „Soms zijn wij slimmer dan een computer. Dan ziet die de oplossing niet, maar wij wel.”
Uiteindelijk draait het werk van een roostermaker ook om vertrouwen en mensenkennis, zegt Versteeg. „Dan kun je een inschatting maken of iemand het erg vindt om toch een zesde uur te werken, terwijl diegene eigenlijk recht heeft op een vrije middag.”
Algra: „Het komt nooit voor dat iedereen volledig tevreden is met het rooster. Maar als je niets hoort, dan weet je dat je het goed hebt gedaan.”
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC