Een kwart eeuw kunst | series In de 21ste eeuw groeide de relevantie en artistieke waarde van tv-series explosief. En door de opkomst van streamingdiensten, onder aanvoering van Netflix, werd series kijken een verslavende bezigheid. Maar is de serie nu over zijn hoogtepunt heen?
‘Een beetje alsof het leger van Albanië de wereld gaat overnemen.” In 2010 dacht topman Jeff Bewkes van mediabedrijf Time Warner dat de opkomst van Netflix wel mee zou vallen. Zijn uitspraak in The New York Times zou hem nog lang achtervolgen. Bewkes was onder meer de baas van betaalzender HBO, op dit moment nog altijd een plek waar veel van de beste tv-series verschijnen, voor de meeste kijkers inmiddels in de vorm van streamingdienst HBO Max.
Medeoprichter en Netflix-baas Reed Hastings kon wel lachen om de uitspraak van Bewkes en deelde een tijdje later baretten met de Albanese vlag uit aan een aantal topmensen van Netflix, aldus het boek It’s Not TV: The Spectacular Rise, Revolution, and Future of HBO van Felix Gillette en John Koblin. Wie terugkijkt naar de distributie van series in deze eeuw, ziet dat het Albanese leger gewonnen heeft – de streamer sloot 2024 af met bijna 302 miljoen abonnees, veel meer dan concurrenten als Disney (meest recente telling van Disney: 128 miljoen) en HBO Max (volgens moederbedrijf Warner Bros. Discovery ruim 122 miljoen).
Netflix heeft niet alleen de ‘serie’ veranderd, maar een groot deel van de entertainmentindustrie. De strijd met HBO is hierbij een belangrijke rode draad, eentje die we in deze terugblik op 25 jaar seriegeschiedenis zullen volgen. Niet alles kan aan bod komen. De ontwikkelingen op Nederlands gebied zijn bijvoorbeeld voor een andere keer.
Het Amerikaanse Netflix, opgericht in 1997 als online postorderbedrijf voor het huren van dvd’s, was in die 2010-tijd nog wel een underdog: het bedrijf zou pas in 2013 zijn eerste grote, eigen tv-serie laten produceren. Maar voordat Netflix evolueerde tot oppermachtige streamingdienst waar veel van de grootste series zouden verschijnen, moeten we terug naar het jaar vóór de eeuwwisseling. Het verhaal begint eigenlijk in januari 1999.
En het kwam op gang, zoals zo vaak, met een moeilijke man. Tony Soprano, maffiabaas, huisvader en getormenteerde man van middelbare leeftijd die zijn gevoelens alleen echt kwijt kan bij een psychiater. The Sopranos van David Chase was in de VS voor het eerst in januari 1999 te zien op HBO, een betaalzender die niet afhankelijk was van adverteerders en daardoor op het gebied van thematiek, geweld, seks en taalgebruik verder kon gaan dan de traditionele tv-zenders in de VS. Bedenker Chase moest lang leuren met zijn idee: de ‘gewone’ zenders vonden het te ingewikkeld, te deprimerend. Om zo’n serie kun je geen reclames verkopen. Na een lang proces besloot HBO ervoor te gaan.
De perfect gecaste hoofdrolspeler James Gandolfini schakelde als Tony Soprano van meedogenloze gangster naar liefdevolle vader en terug. Neem de vroege aflevering ‘College’ (de vijfde van het eerste seizoen), waarin hij met zijn dochter Meadow universiteiten bezoekt waar ze zou kunnen gaan studeren. Tijdens het tripje brengt hij een verrader om, terwijl zijn dochter ergens anders is. Daarna schiet Tony snel weer in zijn vaderrol. Het is de essentie van de serie in een aflevering.
HBO wilde eigenlijk niet dat Tony de man zou vermoorden, maar Chase hield voet bij stuk. The Sopranos zou uitgroeien tot een van de meest geprezen en succesvolle series ooit en leverde het startschot voor een nieuw tijdperk van kwaliteitsseries. In die jaren verschenen die vaak bij HBO, dat zich snel ontwikkelde als de plek voor de serieuze topserie. Voor Nederlandse kijkers was dat nog lastig, want The Sopranos was hier niet meteen makkelijk te zien. De serie wisselde van zenders (Net5, NPO) en kwam pas laat in de avond op tv. DVD was nog in opkomst, dus lang bleef het alleen iets voor de liefhebber.
Wat hebben de eerste vijfentwintig jaar van de eenentwintigste eeuw voor de kunst betekend? Wat waren kantelpunten, grote veranderingen, nieuwe trends? De cultuurredactie van NRC maakt de balans op, in een serie artikelen per discipline: beeldende kunst, popmuziek, klassiek, tv-series, theater, games, architectuur en film.
In de slipstream van The Sopranos volgden meer en meer kwaliteitsseries, vaak van betaalzender HBO, met als grote uitschieters onder meer The Wire (vanaf 2002), Six Feet Under (2001) en de epische fantasyserie Game of Thrones (2011).
Andere zenders begonnen ook meer risico’s te nemen met creatieve makers, die de vrijheid kregen om baanbrekende dingen te doen. Denk aan Mad Men (2007), de serie over het personeel van het fictieve reclamebureau Sterling Cooper in de jaren zestig. Personages als Don Draper (Jon Hamm) en Peggy Olson (Elisabeth Moss) kregen iconische status. Of Breaking Bad (2008), over een gefrustreerde scheikundeleraar die uitgroeit tot meedogenloze drugskoning.
Morele grijstinten werden normaal, al waren het vaak mannen die de rol van antiheld kregen. Vaak ging het over problematische mannen, maar een serie als Girls van en met Lena Dunham brak door, als een millennial-antwoord op Sex and the City. Ook meesterlijke series als Fleabag en I May Destroy You zetten gelaagde vrouwen op de voorgrond. Maar ook op de traditionele zenders werden nieuwe dingen geprobeerd, bijvoorbeeld met het mysterieuze Lost.
Lang werd de tv-serie gezien als inferieur aan film, maar dat beeld veranderde snel. Cinema was nummer één, televisie iets voor mindere goden. Simpel samengevat: de plek voor ziekenhuisseries, politiedrama’s en sitcoms, een enkele uitschieter daargelaten (Twin Peaks van David Lynch bijvoorbeeld, waarover later meer). In 2010 schreef NRC dat die houding niet was vol te houden. Televisiedrama was vaak beter dan filmdrama: „Dankzij de epische lengte kan tv-drama iets wat film niet kan. Door de lengte van een seizoen kan het drama een niveau van psychologische subtiliteit en nuance bereiken dat binnen het format van een speelfilm meestal buiten bereik blijft.”
Terwijl de dramaserie een nieuw tijdperk inging, ontwikkelde de industrie zich ook. In het jaar 2000 haalde Reed Hastings, mede-oprichter van Netflix, iemand binnen die met een revolutionaire deal de seriewereld op zijn kop zou zetten: Ted Sarandos, die hoofd van de Netflix-programmering werd.
Hastings zag het online kijken van films en series altijd als de toekomst, ook toen het bedrijf alleen nog dvd’s opstuurde naar gebruikers. In eerste instantie gebeurde dat door titels via een licentie van andere partijen te halen. Dat was in het begin nog goed te doen, mediabedrijven zagen nog weinig in het opzetten van eigen platforms voor streaming video.
In de VS begon Netflix in 2007 als on demand platform met het aanbieden van streaming diensten, in 2010 volgde Canada, in 2011 Latijns-Amerika. In Nederland werd Netflix op 11 september 2013 gelanceerd. Series kijken via streaming werd vanaf die momenten de nieuwe werkelijkheid.
De overgang naar streaming leverde ook voor andere partijen iets op. Breaking Bad verscheen bij de tv-zender AMC, waar ook Mad Men werd uitgezonden. De serie was in eerste instantie een bescheiden succes. De echte doorbraak kwam toen de serie ook bij Netflix te zien was. „Ik denk dat Netflix ons in de lucht heeft gehouden”, zei maker Vince Gilligan nadat de serie in 2013 een Emmy Award voor beste dramaserie had gewonnen. Volgens hem zou de serie anders na twee seizoenen geschrapt zijn. „Het is een nieuw tijdperk voor tv”, zei hij toen.
Ruim tien jaar later is het duidelijk dat er toen inderdaad een nieuw tijdperk begon. Netflix begon datzelfde jaar met de volgende stap in de strategie: het uitbrengen van eigen producties. Er werden vele miljarden geïnvesteerd in ‘originals’; zelf geproduceerde series, films, documentaires en programma’s. Dat tijdperk moest worden afgetrapt met een deal die als statement gezien moest worden, vertelde Ted Sarandos eerder dit jaar in vakblad Variety. Dat statement werd House of Cards, een politieke dramaserie uit de koker van de gerenommeerde regisseur David Fincher (bekend van films als Fight Club en The Social Network). „Het had seks en wraak. Alles was je wilt van televisie. We moesten het hebben”, blikte Sarandos terug. De serie gaf een duistere en cynische blik op de politiek in Washington.
Sarandos gokte met een ongekend aanbod: hij hoefde geen pilot (proefaflevering) te zien en bood meteen 100 miljoen dollar en een garantie van twee seizoenen. Daarnaast beloofde hij dat Fincher volledige creatieve vrijheid zou krijgen. Allemaal ongehoord in Hollywood. Zelfs Hastings had twijfels, vertelde hij tegen Variety: „Het leek mij gevaarlijk agressief, op het randje van roekeloos.”
Er kwam nog een nieuwe factor bij: Netflix zou het volledige seizoen in een keer op de streamingdienst zetten. Dit ging tegen alle geldende tv-regels in. Kijkers hoefden niet een week te wachten op een nieuwe aflevering en konden meteen alles in één ruk zien (bingen). De ‘gevaarlijke’ gok pakte goed uit: House of Cards werd een hit, bingen een begrip. Door dvd’s was het bingen aan het begin van de eeuw al iets voor liefhebbers. Maar toen was het een flinke investering: hele seizoenen van dvd’s waren niet goedkoop.
De serie zelf struikelde uiteindelijk naar de finish. Hoofdrolspeler Kevin Spacey werd ontslagen na beschuldigingen van seksueel wangedrag jegens mannen en jongens, het verhaal werd onevenwichtig. Maar toen het slotseizoen in 2018 verscheen, maakte dat niet meer uit: Netflix had inmiddels een hele lading series die beter of succesvoller waren. Zoals het gevangenisdrama Orange is the New Black, de satirische animatieserie BoJack Horseman, of de scifi-avonturenserie Stranger Things.
Media- en techbedrijven zagen het succes van Netflix en besloten dat ze allemaal vol voor streaming moesten gaan. De ene na de andere dienst werd gelanceerd: Amazon Prime Video, Disney+, Apple TV+. En veel van die diensten kwamen in de loop der jaren met goed ontvangen series als The Marvelous Mrs. Maisel en The Boys op Prime, The Mandalorian en The Bear (Disney), Ted Lasso en Severance (Apple).
HBO kwam met HBO Max, een dienst waarmee ook het Nederlandse publiek een vaste plek had voor HBO-series (die wisselden tot die tijd van aanbieders en zenders). Nederland deed sowieso vol mee: de meeste diensten kwamen ook vrij snel naar dit land. En RTL was er vroeg bij en wist van Videoland de tweede streamingdienst van het land te maken, na Netflix. NPO investeerde in NPO Start.
Al die diensten wilden eigen exclusieve series. Geld leek geen rol te spelen, alles draaide om het binnenslepen van abonnees. Er werd een term voor bedacht: Peak TV. Er werden meer series dan ooit gemaakt en de kwaliteit was ook hoger dan ooit.
Nieuwe en oude makers kregen vaak veel vrijheid. Een hoogtepunt van dit tijdperk is wat het laatste grote project van de legendarische regisseur David Lynch werd. Hij kreeg de kans om samen met schrijver Mark Frost al zijn artistieke kracht los te laten op een derde seizoen van de surrealistische en zeer invloedrijke serie Twin Peaks (1990-1991).
Het resultaat verscheen in 2017. Twin Peaks: The Return is een hoogtepunt in de seriegeschiedenis. Vooral de ongeëvenaarde achtste aflevering van die reeks, een surrealistisch meesterwerk over de geboorte van het kwaad. „Zo’n vreemd, angstaanjagend, onvergelijkbaar uur heb ik nog nooit beleefd op televisie”, schreef de NRC-recensent.
Het culturele gesprek rondom series werd groter en de budgetten ook. Fantasyserie Game of Thrones (GoT), over de bloederige strijd om de macht in het fictieve continent Westeros, werd voor HBO een mega-succes. De serie, gebaseerd op de boekenreeks van George R.R. Martin, bracht politieke intriges, geweld, seks en onvoorspelbaarheid. Hoofdpersonages konden uit het niets vermoord worden. Dit begon in aflevering 9 van het eerste seizoen, toen een van de belangrijkste personages bruut aan zijn einde kwam. Hoogtepunt (of dieptepunt) op dat vlak was de zogenoemde ‘Red Wedding’, een heftige slachtpartij in de negende aflevering waar meerdere sympathieke personages het veld moesten ruimen.
Andere series probeerden dit soort shockmomenten te kopiëren, maar GoT deed het beter. Tot de serie zelf in de knoop kwam in het slotseizoen en veel fans toch teleurgesteld achterliet.
HBO denderde door en bleef series van zeer hoog niveau maken, met als hoogtepunt de meesterlijk cynische serie Succession (vanaf 2018), over de opvolgingsstrijd bij een machtige mediafamilie. Dat is ook bij HBO (Max) te zien. En neem Station Eleven, een meesterwerk over leven na een pandemie die bijna de volledige wereldbevolking heeft uitgeroeid. De serie, gebaseerd op een gelijknamig boek, volgt een groep acteurs en muzikanten die onder de naam The Traveling Symphony toneelstukken van Shakespeare opvoeren op de schaarse bewoonde plekken die er nog zijn in een deel van Amerika. Station Eleven is een eigenzinnig eerbetoon aan de kracht van kunst en zelf ook een kunstwerk. De serie was in Nederland door een rechtenkwesten niet bij HBO Max maar wel via Ziggo te zien. Maar wie nu wil kijken, moet opmerkelijk genoeg terug naar een product dat zijn hoogtedagen in de beginperiode van deze eeuw beleefde: de dvd.
Netflix maakte ondertussen meer en meer en kwam met meerdere series die ook maatschappelijke impact hadden, zoals Unbelievable en When They See Us. De streamer keek ook al snel buiten de eigen Amerikaanse landgrenzen en ontwikkelde een internationale strategie.
„We hadden gedacht dat het vooral iets voor het Spaanssprekende deel van de wereld zou zijn, maar het is overal groot.” Dit zei Netflix-baas Ted Sarandos in 2018 tegen NRC over het succes van de Spaanse thrillerserie La Casa de Papel. Met deze en andere niet-Engelstalige series wist Netflix verder marktaandeel te vergaren. De fysieke manifestatie daarvan zag ondergetekende vorig jaar in het stadje Tres Cantos, iets buiten Madrid. Hier heeft Netflix tien grote opnamesstudio’s voor films en series, samen met gebouwen voor post-productie, montageruimtes en andere kantoren. Alles op één plek, een Spaanse versie van Hollywood. Netflix-abonnees houden van „authentieke, lokale verhalen”, vertelde Larry Tanz (hoofd content Europa, Midden-Oosten en Afrika) daar. Het idee: juist heel specifieke verhalen uit landen breken door. Series als Dark (Duitsland) en Lupin (Frankrijk) werden veelbekeken. Europa, en zeker Scandinavië, liet deze eeuw ook veel zien met series als Borgen, The Killing en The Bridge.
Maar niks werd groter en populairder dan Squid Game, een Zuid-Koreaanse serie die in 2021, zonder noemenswaardige promotie vooraf, een megahit werd. Het is nog altijd de beste bekeken serie in de geschiedenis van Netflix. Het concept raakte wereldwijd een snaar: wanhopige deelnemers uit de onderkant van de samenleving die geld proberen te verdienen tijdens een dodelijke wedstrijd waarin kinderspelletjes gespeeld worden. Er is een rijke elite die meekijkt. Er verscheen zelfs een hoofdredactioneel commentaar van deze krant over de serie: „Squid Game is ook een bevestiging van een langzame draai van door de VS gedomineerd amusement naar aanbod uit andere delen van de wereld.”
Het onlangs uitgebrachte slotseizoen staat inmiddels ook al in lijst met best bekeken series van de streamer. Een spin-off is dan ook onvermijdelijk. Iets wat minder spannend en fris zal aanvoelen. Maar dat past bij het huidige tijdperk: van PEAK TV ging het naar MID TV.
In januari 2023 verscheen een surrealistische serie uit Europa, die aan het overgrote deel van de Netflix-abonnees voorbij is gegaan. Copenhagen Cowboy van de eigenzinnige Deense regisseur Nicolas Winding Refn (Hollywood-succes: Drive) zag er waanzinnig uit, maar maakte het de kijker allesbehalve makkelijk. Scènes zijn tergend langzaam, dialogen zeer minimaal en plot is amper van belang. „Kijken we nou naar iets geniaals? Of naar pretentieuze onzin?” vroeg ik me destijds af. Daar ben ik nog steeds niet over uit. Toch staat deze serie, waarbij overduidelijk zeer veel creatieve vrijheid aan de maker gegeven was, symbool voor een laatste stuiptrekking van het tijdperk van veel creatieve vrijheid bij Netflix.
De creatieve vrijheid verdween de afgelopen jaren meer en meer: onder druk van aandeelhouders, die vooral naar rendement kijken, gingen streamingdiensten meer voorspelbare series maken. Er werd eerst gestreden om marktaandelen, maar winstgevendheid werd na de eerste grote investeringen belangrijker. En dus wordt er meer ingezet op voorspelbare hits.
Dit was een expliciet thema in een andere serie die grotendeels vergeten is, Mrs. Davis van HBO Max. Die serie bracht deels een satirisch commentaar op het streaminglandschap, waarin algoritmes de dienst uitmaken. Herkenning, succesformules en snelle actie: dat is waar vaak op gemikt wordt door de streamingdiensten.
Slecht zijn veel van dit soort series niet. Maar, zo schreef onder meer The New York Times, we zitten sinds een paar jaar in een tijdperk van ‘Mid TV’. Medium, prima, een zeven. Netflix staat ver boven iedereen en ontwikkelt zich steeds meer als reguliere tv-zender, inclusief redelijk risicoloze series met voorspelbare formules. Netflix-programmabaas Bela Bajaria heeft hier een term voor: ‘gourmet cheeseburger’. Commercieel aantrekkelijk, lekker, goed gemaakt en niet revolutionair. Een recent voorbeeld is deze zomer verschenen, de degelijke detectiveserie Untamed.
Niet dat bovengemiddelde series niet meer gemaakt worden. Het eerder dit jaar verschenen Adolescence, over een puberjongen die verdacht wordt van de moord op een meisje van zijn school, bewijst dat het nog lang niet alleen middelmaat is wat de klok slaat. De maatschappelijke impact van die serie is groot en bracht een discussie op gang over de omgang van jongeren in de onlinewereld. Maar het is ook de uitzondering die de regel bevestigt. Het seriejaar 2025 bracht tot nu toe weinig bovengemiddelde series.
Toch zal er, al is het maar omdat er nog steeds ontzettend veel series gemaakt worden, altijd iets moois komen bovendrijven. Er zullen kunstenaars opstaan die geen goede cheeseburger willen maken, maar een unieke sterrenmaaltijd.
1. The Sopranos (1999-2007)
2. The Wire (2002-2008)
3. Lost (2004-2010)
4. Mad Men (2007-2015)
5. Breaking Bad (2008-2013)
6. Game of Thrones (2011-2019)
7. Girls (2012-2017)
8. House of Cards (2013-2018)
9. Fleabag (2016-2019)
10. Twin Peaks: The Return (2017)
11. Casa de Papel (2017-2021)
12. Succession (2018-2023)
13. When They See Us (2019)
14. Station Eleven (2021)
15. Squid Game (2021-2025)
16. Adolescence (2025)
Wat moet je deze week kijken? Tips voor boeiende programma's series en films
Source: NRC