Daniel Ernst kunstenaar
Op het Filmfestival van Venetië is naast film ook de beste VR te zien. Zoals ‘The Great Orator’ van de Nederlander Daniel Ernst, geïnspireerd op alternatieve genezers als Jomanda.
Beeld uit ‘The Great Orator’.Foto The Shoebox Diorama
Het eerste wat opvalt zijn de bloedrode datakabels die dwars door de wanden lopen als lange slierten snoepveter met aardbeiensmaak. Ze passen goed bij de rozerode muren en gordijnen in het geheugenpaleis van de lichaamloze vrouwenstem in de door AI gestuurde virtualreality-ervaring The Great Orator. Ze neemt je mee van het hiernumaals naar het hiernamaals. The Great Orator van kunstenaar Daniel Ernst en schrijver Thomas Möhlmann is dit jaar geselecteerd voor de Venice Immersive-competitie van het filmfestival van Venetië.
„Deze interactieve VR kan zolang er elektriciteit en een toeschouwer zijn in principe oneindig duren. Je kunt het hele huis verkennen, en het immense autokerkhof eromheen. Elke keer als je een object aanraakt met je virtuele handen hoor je de herinneringen van de verdwenen bewoner van het huis”, vat Ernst de ervaring samen in zijn studio in Den Haag, waar hij een week voor vertrek naar Venetië nog de laatste bugs aan het corrigeren is. „Of zijn het je eigen herinneringen? Als je opnieuw klikt is het verhaal door AI subtiel aangepast.”
Het is alsof je door de woning van een overleden persoon loopt. Kijk, dit was haar theepot, en dit haar wijnglas, en hier op deze foto kun je zien hoe gelukkig ze was. Die ongrijpbare wolk van anekdotes is een schitterend en desolaat vormgegeven metafoor voor een mainframe computer of een server. Je moet oppassen dat je er niet verdwaalt. Of in slaap wordt gesust door de hypnotiserende stem.
Ernst is geen onbekende in de wereld van VR, games en interactieve werken. Hij won in 2019 een Gouden Kalf voor beste ‘interactive’ op het Nederlands Film Festival voor zijn project ‘Die Fernweh Oper’, een van de ‘Shoebox Diorama’s’ waaraan hij sinds 2012 werkt. Nederland is ook dit jaar weer goed vertegenwoordigd in het programma van Venice Immersive, met de Belgisch-Nederlandse coproductie A Long Goodbye (over dementie) en het Bengaals-Saoedisch-Arabisch-Nederlandse Mirage (dat een leven met depressie en angststoornissen voelbaar wil maken). Verder staat Ancestors van Steye Hallema en The Smartphone Orchestra in Best of Experiences, dat de beste immersieve ervaringen van het afgelopen festivalseizoen verzamelt. De theatrale groepservaring was al eerder te zien in IDFA’s Doclab en neemt het publiek via hun smartphone, een selfie en een slim algoritme in sneltreinvaart mee zes generaties de toekomst in.
Ook The Great Orator maakt gebruik van verschillende technologieën, van filmische 3D-architecturen, tot game-elementen en generatieve AI die de teksten van Möhlmann modificeert en aanpast aan de actualiteit. „Het verhaal is losjes gebaseerd op omstreden alternatieve genezers als Char en Jomanda en vergelijkbare orakels die via communicatiemedia hun volgers bereiken, van tv-dominees tot politici die via sociale media communiceren”, vertelt Ernst. Zijn interesse in tv-mediums, complottheorieën, mythes en andere verhalen om de werkelijkheid te verklaren ontstond doordat hij opgroeide in „het nuchtere Nederland, maar in de zomervakantie bij zijn grootouders op het Servische platteland was en zag hoe diep hun geloof in paranormale zaken was”.
„Alle tv-mediums worden vroeg of laat van oplichting beticht”, ontdekte Ernst. En hij vroeg zich af: „Wat als zo’n medium niet in opspraak raakt, en eindeloos door kan groeien, tot het uiteindelijk diens bewustzijn kan uploaden in de cloud?” Toen kwamen Trump en andere politieke populisten die de taal van tv-dominees gebruiken om mensen politiek te beïnvloeden. En opeens werd zijn artistieke gedachte-experiment realiteit. „Al die populisten hebben het ene na het andere schandaal aan hun broek hangen, maar het lijkt niemand wat te kunnen schelen. Misschien omdat ze hun volgers inderdaad als tv-goeroes beloven al hun problemen op te lossen.”
In het verlangen van mensen de verantwoordelijkheid voor hun handelen over te dragen aan goden of hun zelfbenoemde menselijke intermediairs, zag hij parallellen met hoe mensen op dit moment hun levensvragen aan ChatGPT stellen, of een algoritme hun keuzes laten bepalen. „Het verbaast me niets dat AI nu zo groot wordt, omdat dit de wereld voor iedereen op diens eigen manier maakbaar maakt en jij daarin het centrum van het universum bent, tot een chatbot je een psychose aanpraat.”
Zover gaat het in The Great Orator niet, maar hoe langer je naar de stem van het orakel luistert, hoe meer ze je weet te overtuigen dat zonder jou haar wereld niet bestaat, dat jij de cruciale factor bent in het voortbestaan van proclamaties: „AI biedt een oneindigheid aan valse herinneringen”, aldus Ernst. Hoelang duurt het nog voordat de orator me vraagt om geld over te maken, me nooit meer in te laten enten of juist een heleboel vitaminepreparaten te kopen? En wat heeft ze nou eigenlijk precies gezegd, behalve dat ze me naar de mond heeft gepraat en me in haar ban heeft gekregen om mee te gaan in het onderzoeken van de belofte en de lokroep van oneindigheid?
„Oneindigheid is verdraaide eenzaam als er geen andere mensen zijn om er betekenis aan te geven”, zegt Ernst. Hij verwijst weer naar Jorge Luis Borges, naar zijn verhaal ‘De bibliotheek van Babel’, dat het universum beschrijft als een oneindige bibliotheek. „Na een paar jaar met AI gewerkt te hebben zou je kunnen denken dat het antwoord op elke vraag te vinden is, maar dat heeft alleen zin als je al weet waar je naar zoekt.
„VR en AI zijn uitermate geschikt voor artistiek onderzoek naar zaken die anders speculatief of onwetenschappelijk zouden zijn”, denkt hij. „Voor ons was het creëren van oneindigheid bijvoorbeeld het belangrijkste, onze AI leert niet, maar moet wel de schijn ophouden dat-ie slimmer en alwetender is dan-ie is. Wat dat betreft is The Great Orator ook een soort tovenaar van Oz met ons achter het gordijntje. Het frustreert me dat mensen in de filmindustrie denken dat je creativiteit kunt vervangen door generatieve AI. Hoe zeg je dat? Gemakzucht is des duivels bode.”
Venice Immersive is onderdeel van het Filmfestival Venetië en toont internationaal smaakmakende projecten in XR ofwel ‘Extended Reality’. Het festivalonderdeel begon in 2016 en geldt als hét podium voor allerlei vormen van virtual reality (panoramische video’s, installaties, film). Dit jaar zijn er 69 werken te zien, ingezonden door 27 landen.
Nederland doet het opvallend goed. Naast Ernsts The Great Orator zijn er dit jaar nog twee Nederlandse projecten: Ancestors van Steye Hallema, eerder te zien op IDFA 2024, wordt getoond in het Best Of-programma. Voor de dertig werken tellende competitie zijn twee Nederlandse coproducties geselecteerd: Mirage van Naima Karim en de Vlaams-Nederlandse VR-film A Long Goodbye van Kate Voet en Victor Maes over een 72-jarige pianiste met dementie, met muziek van Joep Beving en voice-overs door Marlies Heuer en Derek de Lint.
Source: NRC