De politie vond na uitgebreid onderzoek geen bewijs dat verklaringen over satanisch ritueel misbruik in het radioprogramma Argos op waarheid berusten. Toch liet Argos de verhalen ongewijzigd online staan, ook na een verzoek om rectificatie.
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincies Utrecht en Flevoland. Hij schrijft geregeld over complotdenkers.
Het Team Bestrijding Kinderporno en Kindersekstoerisme (TBKK) van de politie deed anderhalf jaar onderzoek naar verklaringen die tussen 2018 en 2020 werden gedaan in uitzendingen van Argos, een onderzoeksjournalistiek programma van de VPRO en Human.
In die uitzendingen meldde de redactie in contact te staan met 140 mensen die misbruik met rituele kenmerken hadden meegemaakt. Het ging daarbij onder meer om satanische rituelen bij kaarslicht, martelingen en het ritueel offeren van baby’s.
Ook besteedde Argos uitgebreid aandacht aan ‘het verhaal van Lisa’, een meisje dat volgens haar moeder was verkracht door haar vader en andere mannen met goede banen. Nadat ze zwanger was geraakt, zou haar baby door ‘het netwerk’ zijn vermoord. De Tweede Kamer reageerde geschokt en stelde een onderzoek in.
Ondertussen verwezen ook slachtofferorganisaties en complotdenkers veelvuldig naar de uitzendingen van Argos. Eindelijk toonde een gerenommeerd medium aan dat satanisch ritueel misbruik bestond. Alleen: op die bewering valt wel wat af te dingen. In de EO-documentaireserie Het Complot, waarvan het eerste deel maandagavond op televisie wordt uitgezonden, zegt een rechercheur van het TBKK dat het onderzoek van Argos rammelt: ‘Wat we hebben kunnen onderzoeken, is niet waar gebleken.’
Op aanvullende vragen van de Volkskrant antwoordt Caroline Monster, landelijk programmamanager seksuele misdrijven bij de politie, dat ze alle verklaringen en feiten uit de uitzendingen van Argos over satanisch ritueel misbruik onder de loep hebben genomen. Het onderliggende materiaal gaf Argos niet vrij, in verband met bronbescherming.
‘We hebben zeer uitvoerig en zorgvuldig onderzoek gedaan’, zegt Monster. ‘Met alle mogelijkheden die we hebben: getuigenverhoren, locatie-onderzoek, forensisch onderzoek, enzovoorts. Desondanks kon geen van de feiten worden bewezen. Sommige beweringen bleken aantoonbaar onjuist. We vonden geen enkel bewijs dat er netwerken van satanisch ritueel misbruik bestaan.’ Nadere details kan ze niet geven.
Zowel tijdens als na het onderzoek sprak het TBKK met de verslaggevers en de eindredactie van Argos. ‘Zij hebben onder embargo kennis kunnen nemen van de onderzoeksresultaten die door politie en het OM werden gepresenteerd’, zegt Monster. ‘Dat is uitzonderlijk, maar we vonden het belangrijk. Ook omdat Argos in de uitzendingen de indruk wekt dat de politie niets had gedaan.’
Na de voltooiing van het onderzoek in januari 2023 vroegen het OM en de politie de redactie van Argos om ‘na te denken over vervolguitzendingen’ waarin beweringen uit de eerdere uitzendingen konden worden gerectificeerd. Argos deed dat niet. ‘Dat is me nog altijd een doorn in het oog’, zegt Monster. ‘We hebben overwogen een klacht in te dienen bij de Raad voor de Journalistiek, maar dat hebben we uiteindelijk niet gedaan.’
Kort daarvoor had ook de commissie-Hendriks al geconcludeerd dat georganiseerd misbruik bestaat, maar dat er buiten de slachtofferverklaringen geen aanwijzingen zijn voor netwerken met satanische rituelen. Ook toen bleef Argos in grote lijnen achter de uitzendingen staan. Wel plaatste de redactie een verklaring online, waarin werd erkend dat ‘op bepaalde punten beter onderscheid had moeten worden aangebracht tussen getuigenissen en feiten’. De commissie-Hendriks was na de uitzendingen van Argos door de Tweede Kamer in het leven geroepen.
Ook na de onderzoeken bleven slachtofferorganisaties en complotdenkers de verhalen uit de uitzendingen van Argos herhalen. Zo kreeg het verhaal van Lisa (die in werkelijkheid anders heet) tractie doordat haar moeder online de namen bekendmaakte van vermeende daders. Die namen waren in de uitzendingen van Argos niet genoemd. Complotdenkers verschenen met draaiende camera bij de vader van Lisa voor de deur. Ze riepen dat daar een pedofiel woonde.
In december 2023 besloten de VPRO en Human alsnog maatregelen te nemen. Dit gebeurde na een onderzoeksverhaal in de Volkskrant en een rechtszaak tegen onder meer de moeder van Lisa. Zij werd veroordeeld tot een werkstraf van 180 uur en twee maanden voorwaardelijke celstraf wegens smaad, opruiing en dwang. Volgens de officier van justitie was het verhaal dat de moeder vertelde ‘zo bizar, dat geen weldenkend mens kan menen dat dit de waarheid is’. De rechter sprak van ‘losse feiten, halve waarheden en hele leugens’.
Daarop haalden de twee omroepen de uitzendingen over satanisch ritueel misbruik en het bijbehorende dossier alsnog offline. ‘Met de wijsheid van nu hadden we, ondanks de overtuigende getuigenverklaringen in deze uitzending, hogere eisen moeten stellen aan hard bewijs’, schreven hoofdredacteuren Marc Josten (Human) en Willem van Zeeland (VPRO) destijds in een verklaring.
Blijft de vraag waarom de omroepen een jaar eerder niets met de resultaten van het politieonderzoek deden? Was het journalistiek niet zuiverder geweest de eerdere berichtgeving toen al te corrigeren? Op dergelijke vragen willen de VPRO en Human geen antwoord geven. ‘Geen van de aanwezigen bij de gesprekken met de politie werkt op dit moment nog bij Argos’, schrijft Marc Josten in een e-mail aan de Volkskrant. ‘Het is daarmee voor ons onmogelijk om terug te halen hoe een en ander is gelopen.’ Ook de betrokken verslaggevers willen niet reageren.
Josten schrijft wel dat de redactieraden van VPRO en Human hoogleraar Yael de Haan en oud-journalist Kees Tukker een onafhankelijk onderzoek hebben laten doen naar de berichtgeving in dit dossier en de werkwijze van de redactie. Daaruit bleek onder meer dat redacteuren wel erg autonoom konden opereren en er weinig ruimte was voor overleg, tegenspraak en kritiek. Alle aanbevelingen uit dat rapport zijn inmiddels opgevolgd, zegt Josten.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant