Leegloop Aan de Poolse grens met de Russische exclave Kaliningrad haken investeerders af en vertrekken bewoners. „Veel toeristen blijven weg omdat ze drie keer per dag worden gecontroleerd door de grenswacht.”
Het nieuwe kuuroord in Nowa Wies Ilawecka dat niet open kan omdat er geen investeerders zijn voor een nog te bouwen hotel.
Burgemeester Krzysztof Baran opent de deuren van een spiksplinternieuw kuuroord. Hij toont het zwembad, de jacuzzi, sauna’s, modderbaden, een bovenverdieping met een dozijn hypermoderne rehabilitatieapparaten die lijken op kleine spaceshuttles. Buiten loopt hij langs een muur van houten takken, waarlangs water met zout stroomt en verdampt. Goed voor de longen, zegt hij terwijl hij de uitkijktoren oploopt. Daar stopt hij voor even en wijst: „Kijk, achter die dennen ligt Rusland.”
In het zwembad stroomt geen water. Alle apparaten zijn in plastic verpakt. En er zijn geen gasten in het kuuroord. Alleen dode vliegen. Heel veel dode vliegen.
Het probleem? Er is geen investeerder te vinden die het benodigde hotel wil bouwen voor dit kuuroord in het dorp Nowa Wies Ilawecka vlak bij de grens met de Russische exclave Kaliningrad. En zonder overnachtingsplekken kan het kuuroord niet opengaan.
Burgemeester Baran krijgt wekelijks bezoek van mogelijke investeerders. „Ze stellen allemaal twee vragen”, zegt Baran. „Hoeveel migranten steken de grens over? En is er gevaar vanuit Rusland?”
Op de eerste vraag is het simpele antwoord: nee. Migranten steken de grens over met Wit-Rusland – zo’n 350 kilometer verderop. „Veel mensen kunnen de verschillende grenzen niet uit elkaar houden”, vertelt Baran. Op de tweede vraag is het antwoord hetzelfde: nee, er is geen gevaar vanuit Rusland. „Aan de Russische kant van de grens is moerasgebied, dus we zijn niet bang voor een inval.”
Burgemeester Krzysztof Baran ziet in zijn gemeente dat „in sommige dorpen meer ooievaars wonen dan mensen”.
Toch haken alle investeerders af.
Daardoor loopt Barans gemeente Gorowo Ilaweckie, die grenst aan de Russische exclave Kaliningrad, in een ongekend tempo leeg. In 2016 sloot Polen de grensovergangen met Kaliningrad, nadat Rusland de Krim was binnengevallen. Sindsdien daalt het aantal inwoners met zo’n honderd per jaar – wat veel is op zo’n 6.400 inwoners in totaal. Na de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne in 2022 liep dat aantal op tot 140 mensen per jaar. De problemen worden alleen maar groter, ziet Baran: „Het aantal stervenden en vertrekkers stijgt exponentieel en de aanwas blijft uit, onder alle 6.400 inwoners zijn maar dertig kinderen.” Onder wie zijn eigen tienjarige dochter.
De oorlog in Oekraïne heeft de demografische problemen in Poolse grensgebieden alleen maar vergroot. Investeerders blijven weg, door de grenssluitingen met Kaliningrad is er minder werk en ook toeristen mijden de gebieden. Ook al is het in Polen veilig en is er geen directe dreiging vanuit Rusland.
Burgemeester Baran geeft niet op: „Hebben jullie wellicht interesse in een vakantiehuisje?”, vraagt hij bijna wanhopig aan de verslaggever en fotograaf.
Een fitnessruimte voor de bewoners van Nowa Wies Ilawecka, waar steeds minder mensen wonen.
Burgemeester Krzysztof Baran in het spiksplinternieuwe kuuroord.
Burgemeester Krzysztof Baran loopt door het nieuwe kuuroord, waar het zwembad nog leeg is.
Voordat de grens sloot, leefden de bewoners van de handel met Rusland. Polen haalden goedkope sigaretten en brandstof op uit Rusland, de Russen kwamen vlees kopen. De supermarkten en andere winkels aan de grens waren de drukstbezochte van Polen. „Nu is de grens weer een IJzeren Gordijn”, zucht burgemeester Baran.
Bijna letterlijk, want na 2022 begonnen de Polen te bouwen aan het Oostelijk Schild – een dichtgetimmerde grens met hoge hekken, rijen prikkeldraad, camerabewaking, tankgreppels, bunkers en binnenkort wellicht ook mijnenvelden. Het gevolg? Winkels sloten, bedrijven vertrokken. „De enige kans voor jongeren op een baan is bij het leger of de grenswacht”, zegt Baran.
Het uitblijven van investeringen zorgt voor dilemma’s op het gemeentehuis. „In sommige dorpen wonen meer ooievaars dan mensen”, zegt Baran. „Moeten we voor die verlaten dorpen asfaltwegen aanleggen? Zodat één achtergebleven omaatje beter bereikbaar is voor de ambulance? Dat betaalt zich uiteindelijk niet uit.”
Al ziet hij ook wel weer de meerwaarde in van zo’n achtergebleven omaatje. „Het is toch wel handig als in deze grenszone iemand blijft wonen voor het geval de Russen wél binnenvallen”, zegt Baran. „Dan kan diegene tenminste even bellen dat de Russen er zijn.”
Stefania Kowaliczyn is met haar 91 jaar de oudste bewoner van Zywkowo.
Aan de grens met Kaliningrad ligt de Ooievaarshoofdstad van Polen: Zywkowo. Op elk huis zijn de ooievaarsnesten zichtbaar. „Mijn man kon niet tegen geweld”, zegt Anna Andrejev, weduwe van de lokale ‘Ooievaarskoning’. „Dus als hij ooievaars zag vechten om een nest, bouwde hij een nieuwe voor de verliezer.” Inmiddels zijn er meer ooievaars dan mensen in Zywkowo. Op papier wonen er nog 40 mensen, in de praktijk zijn het er 19. Het aantal ooievaars: 96. Maar voor hoe lang, is de vraag. Want ooievaars vertrekken op plekken waar geen mensen meer zijn.
Anna Andrejev ontvangt Duitse toeristen in haar Ooievaarsmuseum in Zywkowo.
Anna Andrejev, weduwe van de lokale ‘Ooievaarskoning’ in het Ooievaarsmuseum in Zywkowo.
Op de daken in Zywkowo zijn overal ooievaarsnesten zichtbaar.
„Jongeren trekken weg omdat hier geen werk is”, zegt Grzegorz Wincenciak. Het dorp leeft van pensioengeld en enkele toeristen die voor de ooievaars komen. „Veel toeristen blijven weg omdat ze hier drie keer per dag worden gecontroleerd door de grenswacht”, zegt Wincenciak terwijl hij even na het middaguur een biertje drinkt in zijn tuin. Hij wijt de demografische problemen vooral aan de vorige regering PiS „die de grens onnodig sloot en verkondigde alsof er hier al werd gevochten”, zegt Wincenciak. „Maar hier gebeurt niks, het is rustig.”
Ooievaars in de grensregio van Polen en de Russische exclave Kaliningrad.
Dat zegt ook de oudste bewoner van het dorp, Stefania Kowaliczyn (91), die als dertienjarige – gerepatrieerd uit Oekraïne – aankwam in Zywkowo. Voor de Tweede Wereldoorlog behoorde dit gebied tot Oost-Pruisen en werd het voornamelijk bewoond door Duitsers, die na de oorlog gedwongen moesten vertrekken. Nieuwe bewoners kwamen uit Oekraïne, vertelt Kowaliczyn terwijl op de achtergrond Oekraïense popmuziek klinkt van de buren. „In een huis woonden vier families – zo’n dertig mensen”, zegt ze schreeuwend – want slechthorend. Nu woont ze er alleen met haar schoondochter. Hun partners zijn overleden, de (klein-)kinderen verhuisd.
Volgens Kowaliczyn waren de Russen altijd al banger voor de Polen dan andersom. Al is ze de grens nooit overgestoken. „De grens werd altijd bewaakt. Eenmaal, in 1965, raakte een Rus verliefd op een meisje uit het dorp. We stuurden hem terug en hij belandde uiteindelijk in de Russische gevangenis omdat hij de grens was overgestoken.”
En wat als de Russen toch komen? „Ach”, wuift Kowaliczyn de vraag weg. „Die trekken dan toch door naar de stad en zijn niet geïnteresseerd in de laatste overgebleven bejaarden in dit dorp.”
‘We leven niet in een naoorlogs tijdperk, maar in een vooroorlogse periode’
Een ooievaar bij zonsondergang in de Poolse grensregio.
Source: NRC