Waar lopen de correspondenten van de Volkskrant tegen aan in hun dagelijkse leven? Vandaag: Arnout le Clercq loopt in Warschau een abortusactivist tegen het lijf, terwijl om de hoek extreemrechtse ‘burgerwachten’ demonstreren.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Vaak voelt het alsof ik in twee heel verschillende landen woon en werk. De presidentsverkiezingen in juni tekenden opnieuw de verdeeldheid van Polen. De nationalistische kandidaat Karol Nawrocki won met minder dan 400 duizend stemmen verschil op bijna 21 miljoen kiezers.
Door de samenleving lopen diepe breuklijnen, politiek en wereldbeschouwelijk. Nu bestaan in elk land forse meningsverschillen, maar op weinig plekken is de strijd zo bitter als in Polen. Dat bleek tijdens de verhitte nasleep van de verkiezingen. Geen sezon ogórkowy (komkommertijd) dit jaar, maar een harde ruk naar rechts, demonstraties tegen migratie en de opkomst van rechtse ‘burgerpatrouilles’.
Regelmatig denk ik aan een kunstwerk van Jan Buczek uit 2020. Twee stukken karton, die samen de contouren van de Poolse landkaart vormen, worden bij elkaar gehouden door acht witte en rode tiewraps, de nationale tweekleur. Krachtig in zijn eenvoud is deze assemblage, getiteld Trytytkolandia: ‘tiewrapland’. Zonder de kabelbinders, zou de kunstenaar hebben gezegd, ‘was alles allang uit elkaar gevallen’.
A post shared by Łukasz Simlat (@lukaszsimlatofficial)
Naast de confronterende vraag wat Polen aan weerszijden van de kloof nu eigenlijk bindt, bevat het kunstwerk een andere verwijzing. Met typisch Poolse galgenhumor omschrijven sommigen het land als państwo z kartonu: de ‘kartonnen staat’. Een land dat achter de façades houtje-touwtje aan elkaar hangt, met omslachtige en incompetente bureaucratie waarin van alles vastloopt – kortom, iets waarvan je als burger niet te veel moet verwachten.
De conclusie die daaruit wordt getrokken: als er iets moet gebeuren, kun je het beter zelf doen. Misschien is dit wel iets wat de Polen met elkaar gemeen hebben. Afgelopen jaren was ik getuige van hun verbluffende talent voor zelforganisatie, bijvoorbeeld tijdens de volledig door burgers georganiseerde opvang van Oekraïense vluchtelingen aan het begin van de oorlog.
Of bij ’s lands eerste abortuskliniek, die ik in maart bezocht, opgezet door moedige vrouwen die ondanks het de facto abortusverbod de kliniek Abotak (tak betekent ja) openden, waar ze pillen verstrekken aan vrouwen die hun zwangerschap willen afbreken. Dit doen ze pal naast het parlement, waar beloften van de nieuwe liberale regering om de abortuswetgeving te versoepelen, stranden in politieke onwil. Je kunt wachten tot je een ons weegt, dus gewoon doen, is het Poolse devies.
Deze zelforganisatie heeft ook een keerzijde. Voor datzelfde parlement zag ik in juli hoe zogenaamde ‘burgerwachten’ de extreemrechtse politicus Grzegorz Braun naar een protest begeleidden. Gespierde mannen in groene uniformen met zonnebrillen en rozenkransen, die op een podium mochten vertellen hoe ze Polen en zijn grenzen beschermen tegen migranten omdat de regering dit zou nalaten. De gehele politieke rechterflank, de nieuwe president en ongeveer de helft van de samenleving staan achter hen.
Belangrijk verschil is dat die miljoenen Oekraïense vluchtelingen en het abortusverbod echt zijn. De komst van ‘tienduizenden illegale migranten’ is fictie, opgeklopt door rechtse televisiezenders en YouTube-kanalen. Maar in Polen is juist het ontbreken van een gedeelde werkelijkheid een drijvende kracht achter de polarisatie in het land.
Nog een beetje beduusd van het hele spektakel (nationalistische knokploegen zijn ook voor mij nieuw) en kreten als ‘dood aan de vijanden van Polen’ (daar zal ik ook wel bij horen) liep ik in het kielzog van de ‘burgerwachten’ de hoek om, toen het hard begon te regenen. Ik zocht een schuilplek en vond deze in een portiek, waar ik een bekend gezicht zag.
Het was Natalia, een van de oprichters van kliniek Abotak, een straat verderop. Ze schuilde niet zozeer voor de regen als wel voor de uniformen, die de kant uitliepen waar ze heen moest. Met de kliniek gaat het goed, hoewel ze last hebben gehad van demonstranten die met grote luidsprekers babygehuil afspeelden en daarmee de buurt tot waanzin dreven.
De gemeente greep niet in, moeilijk, procedures, brieven: de kartonnen staat in actie. Maar het werk gaat door. Ze hadden zojuist iemand geholpen bij een abortus. Onderwijl stond de extreemrechtse Braun 200 meter verderop te tieren – wellicht ten overvloede: hij is fel tegen abortus.
Polen en Polen, op een stukje Warschau ter grootte van een postzegel. Ik hoop dat de tiewraps het houden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant