Aan Zwitserlands eeuwenoude neutraliteit had Donald Trump geen boodschap toen hij zijn handelsoorlog begon en de Alpenstaat een importtarief van 39 procent oplegde. In ‘horlogehoofdstad’ La Chaux-de-Fonds komt het hard aan. ‘Dit is een klap voor de Zwitserse identiteit.’
is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Voor iemand die van horloges houdt, had Donald Trump nogal een beroerde timing. Op 1 augustus, de dag dat Zwitserland zijn eenwording vierde en de Zwitserse horlogebaas Florian Brossard vakantie hield aan de Zuid-Italiaanse kust, legde de Amerikaanse president het Alpenland een ongekend hoge heffing op van 39 procent. Brossards vakantie kwam abrupt ten einde.
Plotseling stond zijn telefoon roodgloeiend. Amerikaanse partners hingen aan de lijn: kon hij die horloges die voor eind dit jaar waren besteld niet met spoed, vóór het ingaan van de importheffingen, op de post doen? Brossard, die aan het roer staat van het Zwitserse horlogemerk Schwarz Etienne, sloeg direct aan het appen. Horlogemakers werden van vakantie teruggeroepen. In zijn atelier in ‘horlogehoofdstad’ La Chaux-de-Fonds begon zogezegd een race tegen de klok.
Daarna volgde het ‘spannendste deel’, vertelt Brossard in zijn inmiddels weer verlaten werkplaats − het blijft augustus. ‘We verstuurden de horloges op 6 augustus via FedEx, hopend dat ze precies op tijd door de douane zouden komen. En wat denk je? Op 7 augustus, de dag dat de heffingen van kracht werden, kreeg ik een appje van de Amerikaanse klant: we hebben ze, thanks guys.’
Brossard is niet de enige Zwitser voor wie Trumps heffingen voelden als een koude douche in een verder behoorlijk hete zomer. Het nieuws sloeg in de Alpenstaat in als een bom. De Zwitserse krant Blick sprak over ‘de grootste nederlaag sinds de Franse overwinning in de slag van Marignano in 1515’. De Neue Zürcher Zeitung kopte onheilspellend: ‘Alleen tegen het roofdier Trump − het einde van de liberale wereldorde schokt Zwitserland.’
Ruim twee eeuwen lang heeft Zwitserland met zijn neutraliteitspolitiek vrijwel alle conflicten buiten de deur weten te houden. Verwoestende wereldoorlogen gingen aan het land voorbij. Het leidde tot een sterke en stabiele economie, maar nu is het land juist om die reden het mikpunt van Trumps handelsoorlog. Het kreeg de hoogste tarieven van de ontwikkelde landen. Alleen Laos, Myanmar, Syrië, Brazilië en India hebben het zwaarder te verduren. De reden die Trump aanvoert: Zwitserland zou ‘stelen van de VS’.
Want al die Swiss made-horloges, zakmessen, chocola en bovenal medicijnen (nu nog uitgezonderd omdat Trump zint op sectorspecifieke heffingen) zouden het handelstekort tot circa 40 miljard euro hebben gestuwd. Pogingen van de Zwitserse bondspresident Karin Keller-Sutter om dat cijfer wat te nuanceren − ze had ter voorbereiding nota bene The Art of the Deal gelezen − vingen bot. ‘The woman was nice’, verklaarde Trump later tegen CNBC. ‘But she didn’t want to listen.’
De gevolgen van ‘de aanval op Zwitserland’, zoals de handelsorganisatie Swissmem het noemt, zijn aanzienlijk. Zwitserland verdient de helft van zijn geld in het buitenland. De Verenigde Staten zijn daarbij de belangrijkste handelspartner: ongeveer een zesde van de Zwitserse export gaat die kant op. Directeur Hans Gersbach van het Zwitsers Economisch Instituut (KOF) rekende voor dat de handelstarieven zouden leiden tot een terugval van de geraamde economische groei met 0,3 tot 0,6 procentpunt.
De gevolgen op de langere termijn zijn mogelijk nog groter, vertelt Gersbach via de telefoon. ‘Bedrijven zullen hun productie mogelijk verplaatsen naar de VS of naar andere Europese landen, met veel lagere importtarieven. Ook nieuwe bedrijven zullen mogelijk niet in Zwitserland willen starten door deze handelsbarrière.’ Uiteindelijk kunnen daardoor zeven- tot vijftienduizend banen verloren gaan, schat de econoom, vooral in de horlogebranche en in de precisie-instrumenten- en machineindustrie.
Naast die economische schok is er volgens Gersbach nog een andere. Een die niet in geld is uit te drukken. ‘Dit is een klap voor de identiteit van de Zwitsers’, zegt hij. ‘Zwitserland is altijd voorzichtig geweest. Het heeft in conflicten nooit partij gekozen, landen boos gemaakt. Dat gaf het de zekerheid dat het ook geen doelwit zou worden. Maar nu dat wel gebeurt, zien de Zwitsers dat ze veel kwetsbaarder zijn dan ze dachten.’
Als dat ergens wordt gevoeld, dan wel in La Chaux-de-Fonds. In dit westelijke grensplaatsje in de Jura, ook wel bekend als de ‘horlogevallei’, is het alles horloges wat de klok slaat. De bekende merknamen prijken in trefzekere letters op moderne gebouwen (Breitling, Cartier, Tissot), er is een horlogemuseum, een horlogemakersschool en zelfs de straten zijn begin 20ste eeuw zo ontworpen dat er precies genoeg licht valt in de horloge-ateliers.
Dit is de plek waar kleine horlogemakers als Brossard zich afvragen wat ze moeten nu een van de belangrijkste markten − goed voor een vijfde van de omzet − torenhoge importtarieven rekent. Anders dan grote merken als Rolex kan Brossard niet zomaar zijn prijzen verhogen. En anders dan farmaceuten als Roche of voedingsconcerns als Nestlé kan hij zijn productie niet zomaar verplaatsen naar Amerika, zoals Trump graag wil.
Want horlogemaken is een precisiewerkje, zo blijkt ook iets verderop in het atelier van de bevlogen restaurateur Gabriel Berengo (34) in de binnenstad. Een horloge bestaat algauw uit 290 onderdelen die precies goed gemonteerd moeten zijn. Berengo demonstreert het op zijn chrono-operator, een soort hartfilmpje voor horloges: ‘Het uurwerk moet precies kloppen. Eén klein foutje van 32 seconden per dag kan in een week al een enorm verschil maken.’
Waarom uitgerekend Zwitsers het ambacht beheersen? ‘Het zit in onze identiteit’, zegt Berengo. Ter illustratie wijst hij op de uitgebreide collectie van klokken en klokjes in zijn atelier: Zeniths uit 1900, Omega’s uit de jaren negentig, een Eberhard uit 2020. Stuk voor stuk Zwitsers. ‘En heb je deze gezien?’, zegt hij terwijl hij een zware antieke klok uit de etalage haalt. ‘Dit is la grand-mère uit 1758.’
Dat betekent natuurlijk niet dat de tijd in La Chaux-de-Fonds helemaal heeft stilgestaan. Berengo kijkt samenzweerderig om zich heen en begint zachter te praten. ‘Eigenlijk mag ik dit niet zeggen, maar veel onderdelen worden tegenwoordig al in het buitenland gemaakt.’ Hij houdt een Eberhard omhoog. ‘Kijk de knopjes, de case, alles komt uit Azië, maar het mechanisme − dat wat de klok doet tikken − is onmogelijk na te maken. Dus het lichaam mag dan misschien van buiten komen’, concludeert hij, ‘het hart is Zwitsers.’
Precies daarom denkt Berengo dat ‘made in Swiss’ niet zomaar ‘made in the USA’ kan worden. ‘Dan haal je de ziel eruit.’ Volgens de restaurateur is het aannemelijker dat de productie wordt teruggeschroefd en merken met minder marktmacht het onderspit gaan delven.
Dat zou niet voor het eerst zijn: eind jaren zeventig brachten goedkope kwartshorloges uit Azië de Zwitserse horlogesector al in de penarie. Tijdens de kredietcrisis daalden de verkopen doordat bankiers de Rolexen en Patek Philippes links lieten liggen. ‘We zijn op die manier al een paar mooie merken verloren’, zucht Berengo.
Crises horen bij de horloge-industrie, zegt vaste klant David Jucker, die een gouden klok uit 1914 (‘ontworpen door Paul Ditisheim!’) komt ophalen. Al is er in dit geval wel een verschil: de huidige is uitgelokt door één man aan de andere kant van de oceaan. ‘We dachten altijd dat de VS onze zusterrepubliek was. Onze grondwet is op die van hen gebaseerd, we zijn beide federaties. En nu dit: verraad!’
Volgens de klokkenliefhebber kan Zwitserland daar maar één conclusie aan verbinden: het moet breken met de eeuwenlange traditie van neutraliteit en soevereiniteit. ‘Dat is een oud verhaal’, vindt hij. ‘We moeten dichter naar de EU bewegen, want in ons eentje zijn we te klein.’
Het is een geluid dat sinds 1 augustus vaker klinkt in Zwitserland, merkt hoogleraar internationale betrekkingen en politieke economie Stefanie Walter van de Universiteit van Zürich. En dat is nogal een paradigmaverschuiving in een land dat er in 1992 nadrukkelijk voor koos om geen lid te worden van de EU en waar zelfs de meest EU-gezinde politici volgens Walter niet verder komen dan: ‘Ik houd ook niet van de EU, máár…’
Zwitserland heeft lang het idee gehad dat het sterker was alleen, verklaart Walter. ‘En in de wereld zoals we die kenden, was dat ook zo: er waren regels waaraan alle landen zich moesten houden, ongeacht hoe groot of klein ze waren. In de nieuwe wereldorde geldt alleen het recht van de sterkste. Dus de vraag is: wat gaan wij als klein land doen? Want je kunt wel blijven roepen dat je neutraal bent, maar dat betekent alleen iets als andere landen dat accepteren.’
De vraag die Walters opwerpt, mogen de Zwitsers in 2027 per referendum beantwoorden. Dan zullen zij stemmen over een deal die de EU vorig jaar met Zwitserland sloot, waarin afspraken zijn gemaakt over meer samenwerking op terreinen als handel en energie. Een eerder akkoord strandde, maar het zou Walters niet verbazen als de kans is toegenomen dat deze overeenkomst het wel haalt.
Het is volgens de hoogleraar misschien een van de weinige positieve uitkomsten van de handelsoorlog. ‘Na zo’n lange tijd van vrede en voorspoed (Zwitserland is al neutraal sinds 1815, zie kader) zijn we het misschien voor lief gaan nemen. Nu zien we dat we ervoor moeten vechten.’
In de tussentijd probeert de Zwitserse regering er alles aan te doen om de handelstarieven omlaag te krijgen. Na een vruchteloos bezoek van president Keller-Sutter aan Washington – ze kreeg niet eens een afspraak met Trump – is volgens de Neue Zürcher Zeiting nu de tijd van de ‘CEO-diplomatie’ aangebroken. Een uit topmannen samengesteld ‘Team Switzerland’ moet Trump gaan toezeggen wat hij wil: investeringen, banen, een kleiner handelsoverschot.
Er gaan zelfs stemmen op om twee van die andere Swiss made-topmerken in te zetten voor de bemiddeling: Fifabaas Gianni Infantino en tennisser Roger Federer.
In La Chaux-de-Fonds houdt horlogebaas Florian Brossard van Schwarz Etienne zich ver van de politiek. Hij houdt het liever bij waar hij goed in is: horloges maken. ‘Crises komen en gaan’, zegt hij. ‘Maar ik heb hier drie generaties horlogemakers achter me, we bestaan al sinds 1902. Het zit in ons DNA, dat krijgt niemand weg.’
Dan met een knipoog: ‘We weten dat Trump dol is op horloges, dus hopelijk ziet hij in dat het ook in zijn belang is dat deze industrie overeind blijft.’
De Zwitserse neutraliteit gaat terug tot het Congres van Wenen in 1815. ‘Ironisch genoeg was het niet Zwitserland zelf dat besloot dat het goed was als buffernatie op te treden tussen grootmachten als Frankrijk en Oostenrijk’, zegt hoogleraar internationale betrekkingen en politieke economie Stefanie Walter van de Universiteit van Zürich. ‘Het waren de grootmachten.’ Sindsdien is Zwitserland geen partij in conflicten. ‘Dat kwam de internationale gemeenschap goed uit en Zwitserland zelf ook’, aldus Walter.
Al zijn er de afgelopen jaren scheurtjes te zien: de invasie in Oekraïne dwong Zwitserland al om partij te kiezen en in te stemmen met sancties tegen Rusland. ‘En vredesonderhandelingen zijn tegenwoordig lang niet altijd meer in Genève, maar ook in een land als Qatar. Het is duidelijk dat de tijden aan het veranderen zijn.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant