Nederland blijkt al jaren terug in het geheim de omstreden software van Palantir te hebben aangeschaft. Demissionair premier Dick Schoof was hier in 2011 als directeur-generaal van de politie bij betrokken. Dit blijkt uit documenten die via een beroep op de Wet open overheid (Woo) onlangs openbaar zijn gemaakt.
Palantir is wereldwijd vermaard vanwege zijn geavanceerde AI-software voor data-analyse, die in staat is om grote hoeveelheden gegevens te combineren die voor het blote oog niets met elkaar te maken hebben. Denk aan online uitingen, DNA, vingerafdrukken, financiële transacties, reisgegevens, contacten en bewakingsbeelden.
Via patroonherkenning brengt Palantir vervolgens verdachten in beeld. Fraudeurs bijvoorbeeld. Maar ook - en dat is controversiëler - doelwitten voor het Israëlische leger of immigranten voor de regering-Trump.
De Nederlandse politie, NCTV (terreurbestrijding), Openbaar Ministerie (OM) en justitie weigeren al jarenlang mededelingen te doen over inzet van de software van het Amerikaanse Palantir. Wob-verzoeken legden ze meerdere malen naast zich neer, terwijl ook Palantir zich verzette.
Jarenlang was het gissen naar de inzet van Palantir door de Nederlandse overheid, maar nu blijkt uit een via rechtszaken afgedwongen openbaarmaking dat Nederlandse overheden al sinds 2011 projecten opzetten met Palantir.
Vanwege de nauwe contacten met inlichtingendiensten over de hele wereld geldt Palantir vanaf de oprichting in 2003 als controversieel. In een van de eerste grote artikelen over Palantir duidde The New York Times het bedrijf als de ‘kwaadaardige hoofdpersoon van de datarevolutie’. De betrokkenheid van de invloedrijke miljardair en uitgesproken Trump-supporter Peter Thiel, als een van de oprichters, maakt de gevoeligheid nog groter. Critici zien het concern daardoor niet als neutrale IT-leverancier, maar als geopolitieke speler.
Zelf benadrukt Palantir liever andersoortige inzet van zijn software, zoals het bestrijden van drugshandel, femicide en kindermisbruik en het voorkomen van terreuraanslagen.
Ondertussen gebruiken honderden geheime- en opsporingsdiensten Palantir, dat hiermee recordwinsten behaalt en een koersgroei van 1.700 procent sinds zijn beursgang in 2020. Recentelijk nog sloot Palantir een lucratief contract met Defensie in Washington ter waarde van 10 miljard dollar.
Ook in Europa krijgt Palantir in toenemende mate een voet aan de grond. Europol, de Europese politie, kocht een heel dataplatform van Palentir en IT-consultancy Capgemini.
Verschillende Duitse deelstaten gebruiken de diensten al langer. Ondanks eerdere rechterlijke verboden willen partijen als CDU en CSU de surveillancesoftware breder inzetten.
Demissionair premier Dick Schoof was in 2011, toen nog als directeur-generaal politie bij het ministerie van Justitie, vroeg betrokken bij de geheime aanschaf van de software. Dit is inmiddels duidelijk geworden uit documenten verkregen onder de Wet open overheid (Woo), de opvolger van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob).
Die openbaarmaking had veel voeten in aarde. Het eerste Wob-verzoek, aangespannen door Buro Jansen & Jansen dat opsporings- en inlichtingendiensten onderzoekt, dateert al van 2019, maar antwoorden van de politie lieten jaren op zich wachten. Ook Palantir verdedigde zich via advocatenkantoor Freshfields tegen openbaarmaking.
Uiteindelijk was er een vonnis van de rechtbank Amsterdam (januari 2023) voor nodig om de documenten over de samenwerking tussen Nederlandse overheid en Palantir te openbaren.
Het gaat om ruim twintig documenten over de periode 2012-2019. Van de tekst is meer dan 99 procent weggelakt. Uit een van de weinige leesbare zinnen in deze documenten blijkt dat de politie tot in 2019 verschillende contracten tekende met Palantir voor de inzet van zijn dataplatforms.
Die samenwerking stamde al uit 2011, maar gebeurde onder een zogenoemde Geheimhoudings- en Veiligheidsverklaring (GHV). Deze werd ondertekend door Dick Schoof, destijds eerste korpschef van de nationale politie. Opvolger Gerard Bouman tekende in 2015 weer zo’n GHV voor de verlenging van het contract met Palantir.
De geheime aanschaf van Palantir maakt deel uit van het dataplatform Raffinaderij voor opsporing, blijkt uit de documenten. De politie leidt dit project, maar ook het Openbaar Ministerie en NCTV waren erbij betrokken. Raffinaderij koppelt grote en diverse databestanden van Nederlandse burgers voor analyse.
Een eigen privacy-analyse van de politie over Raffinaderij in 2019 licht een tipje van de sluier op. Het gaat om ‘grote hoeveelheden gestructureerde en ongestructureerde data’ die rechercheurs snel in samenhang moeten kunnen onderzoeken en visualiseren.
Bob de Graaff, hoogleraar intelligence en security aan de Universiteit Utrecht, ziet ‘een wildgroei aan vrijwel ongecontroleerde inlichtingenactiviteiten’ bij de Nederlandse overheid. ‘De betrokken instanties hebben verreikende bevoegdheden en hun verzamel- en analyseactiviteiten kunnen ingrijpende gevolgen hebben voor burgers die zich hier niet of nauwelijks tegen kunnen verweren.’
De strijd tegen het weglakken gaat intussen door. Buro Jansen & Janssen vindt dat de politie meer informatie moet delen over de licentieovereenkomsten met Palantir. De rechtbank Amsterdam stelde ze recentelijk in het gelijk, zo blijkt uit een nog ongepubliceerd vonnis. Het weglaten van grote delen van de gevraagde informatie is ongegrond.
Hans van Drunen van Stichting Argus in Utrecht, dat Jansen & Janssen juridisch bijstaat: ‘Het verzet tegen fatsoenlijke openbaarmaking en democratische controle is Kafka in de polder.’
De politie verwijst in een reactie naar beantwoording van Kamervragen over Palantir door demissionair minister van Justitie en Veiligheid David van Weel. Hij bevestigt het gebruik, tot op de dag van vandaag, van Palantir binnen project Raffinaderij, en benadrukt dat alleen politiemensen toegang hebben.
Er vond geen openbare aanbesteding plaats voor Palantir: de bestrijding van zware en georganiseerde criminaliteit en het voorkomen van aanslagen door de inzet van Palantir zijn ‘zeer gevoelig’ en kennen een ‘hoog afbreukrisico’ voor lopende onderzoeken, aldus de minister.
Met medewerking van Laurens Verhagen
De naam Palantir is ontleend aan Peter Thiels favoriete boek The Lord of the Rings. Een palantir is een bijzondere ‘kijksteen’ waarmee de bezitter gebeurtenissen op afstand kan waarnemen, of kan communiceren met iemand die een andere steen bezit. Niet zonder gevaar: in de oorlog om de ring gebruikt Sauron een palantir om de waarheid te vervormen en zo zijn tegenstanders te manipuleren.
Alles over tech vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant