Istanbul geldt na Buenos Aires als ’s werelds tweede tangostad. In een land waar de islamitische waarden van de conservatieve AK-partij steeds dominanter zijn geworden, voelen seculiere Turken zich dankzij de tango verbonden met de wereld. ‘Het is iets magisch.’
Door Rob Vreeken
Fotografie Kerem Uzel
Wie: Tangodansers in Turkije
Wie is de hoofdpersoon: Melin Levent Yuna (51)
Hoe groot is de gemeenschap: Onbekend, waarschijnlijk duizenden
Wat kenmerkt de gemeenschap: Een seculiere levensstijl
Geleidelijk komt de milonga op gang. Een eerste paar betreedt de dansvloer als de dj in de namiddag de eerste tanda laat klinken, een set van vier liedjes in hetzelfde ritme of subgenre. Nee, La Cumparsita zit er niet bij, het bekendste lied uit het mondiale tangorepertoire. Dat komt straks aan het eind, als na middernacht de dansvloer helemaal vol staat en de lichamen van de dansers op temperatuur zijn.
Ook de kleding zal dan feestelijker zijn en sjieker. De vrouwen trekken ’s avonds iets moois uit de kast, veelal met schouderbandjes en blote rug. De platte schoenen die in de relaxte middagsessie nog voldeden, verruilen zij voor tangoschoenen met hoge hak. De mannen zullen op z’n minst een colbert aandoen, een giletje, een mooi overhemd of – zoals Macit Sirin – een donker ensemble met krijtstreep.
’s Middags gaat de 50-jarige dansleraar in de benedenzaal van hotel Sofitel, hartje Istanbul, nog casual gekleed, maar ook dan is al te zien dat deze veteraan van het Turkse tango meer in huis heeft dan de gemiddelde deelnemer aan het vierdaagse festival La Ventana. Zwierig en met gedecideerde hand leidt hij zijn vrouwelijke partners in innige omhelzing door de improvisaties van het Zuid-Amerikaans cultureel erfgoed.
Partners ja, meervoud. Zo gaat dat tijdens de milonga, zoals het dansevenement in de tangocultuur heet. Na elk blokje van vier nummers gaan de koppels terug naar de rand van de dansvloer. Elk voor zich, niet samen. De dj draait dan een cortina (gordijn), een muzikaal intermezzo dat de dansers gelegenheid geeft van partner te wisselen. Dat kan van alles zijn: disco, soul of zelfs, zoals nu, Love me two times van The Doors.
De deelnemers intussen kijken in het rond: met wie zullen ze de volgende tanda dansen? De vrouw met het groene topje, daar aan de overkant van de vloer? De oudere man met het witte overhemd die op een vorige milonga een invoelende ‘leider’ bleek te zijn?
‘Jonge lichamen kiezen meestal jonge lichamen’, zegt Hüsrev Isfendiyaroglu (68), een latin gitarist die via de muziek begeesterd raakte van de tango. ‘Maar soms willen jonge vrouwen een meer ervaren meester. Via hem willen ze de muziek kunnen voelen.’
Geen sprake van dat een man op de vrouw van zijn keuze afstapt en haar ten dans vraagt, of andersom, zo gaat dat niet tijdens de milonga. Het verloopt steels, door oogcontact te zoeken (mirada) en dat al dan niet beantwoord te krijgen met een cabeceo (knikje).
Maar wacht eens, oogcontact tussen man en vrouw, blote ruggen, dansen tot in de vroege ochtend, wisselen van partner, innige omhelzing… Weten we wel zeker dat we in Turkije zijn? Jazeker, we zijn in Turkije. De van oorsprong broeierig erotische dans is hier razend populair. In de internationale tangoscene geldt Istanbul als ’s werelds tweede tangostad, na Buenos Aires, en Turkije na Argentinië als het tweede tangoland.
Hoe kan dat? Eén verklaring is dat de wereldwijde revival van de tango in de jaren negentig ook Istanbul bereikte, de kosmopolitische ‘brug tussen Oost en West’ met zijn inmiddels 16 miljoen inwoners. Maar dat is niet het hele verhaal. Het heeft ook te maken met het bewind van de conservatieve AK-partij en haar leider, president Recep Tayyip Erdogan. En sociologisch meer uitzoomend: met de grote tweedeling in de Turkse samenleving, die tussen seculiere en gelovige Turken.
Socioloog, antropoloog en tangodanser Melin Levent Yuna (51) schreef er een proefschrift over en vervolgens een publieksboek, Tango and the Dancing Body in Istanbul (2022). In de inleiding stelt zij zich de vraag: ‘Hoe kan het dat deze dans de ruimte kreeg op te bloeien en dat het aantal tangodansers enorm toenam onder het bewind van de AKP met haar conservatieve wereldbeeld?’
Melin Levent Yuna met een danspartner.
Yuna’s antwoord is tweeledig. Enerzijds is er het neoliberale beleid van Erdogan, die Turkije een economische groeispurt bezorgde, met een nadruk op individualisme, vrije tijd, consumentisme en globalisering. Het seculiere deel van de nieuwe middenklassen wil onderdeel zijn van een moderne, mondiale levensstijl. Kleding en zorg voor het lichaam spelen daarin een belangrijke rol. De populariteit van yoga, pilates, fitness en wellness zijn onderdeel van hetzelfde plaatje.
Niets voor niets verwerkte Yuna het sociologisch concept ‘lichaam’ in de titel van haar boek. ‘Veel tangodansers die ik sprak voor mijn onderzoek’, zegt ze, ‘gaven aan dat ze van sport hielden of eerder van andere dansvormen. Ze wilden hun lichaam disciplineren en verbeteren, liefst op elegante wijze. Leden van de middenklasse hechten aan persoonlijke groei en aan het vormgeven van hun identiteit.’
Volgens het tweede deel van het antwoord is tango een ‘safe space’, een veilige plek waar moderne, seculiere Turken elkaar ontmoeten en even onder elkaar kunnen zijn, zonder dat conservatieve landgenoten met een scheef oog bezien wat ze allemaal uitspoken.
‘Terwijl de islamitische waarden van de AKP de publieke sfeer steeds meer gingen domineren’, schrijft Yuna, ‘symboliseerde de dans voor de seculiere middenklassen verbondenheid met de wereld.’ De milongazaal werd een ‘neoliberale, bijna beschermde plek’ voor niet-vrome (hoewel niet per se ongelovige) Turken.
‘Onze ruimte wordt kleiner’, hoorde Yuna van veel tangodansers. Maar is dat echt zo? De autoriteiten leggen de tango geen strobreed in de weg en het aantal dansevenementen is de afgelopen kwart eeuw sterk toegenomen. De auteur checkt even de online tangoagenda van Istanbul en stelt vast: ‘Vandaag, woensdag, drie evenementen, donderdag vier en zaterdag negentien!’
Het is de ‘subjectieve perceptie’ van de dansliefhebbers, geeft Yuna toe. Niet zozeer dat de ruimte van de seculieren krimpt, eerder is de nieuwe conservatieve middenklasse onder Erdogan zichtbaarder geworden. Vrouwen met hoofddoek vertonen zich zelfbewust op de werkvloer, op de universiteit en op alle plekken in de stad die voorheen het domein waren van het niet-religieuze volksdeel.
Onmiskenbaar is er sprake van een soort concurrentie. ‘De seculiere klasse trok onzichtbare grenzen tussen zichzelf en zowel de nieuwe islamitische hogere middenklasse als de lagere sociale klassen’, schrijft Yuna, zelf afkomstig uit een ‘zeer seculiere’ Joods-Turkse familie. ‘Zo kon ze haar keuzes qua smaak, levensstijl en oriëntatie voortzetten.’
De tangorevival bereikte Turkije in 1997. De in Duitsland woonachtige dansleraar Metin Yazir keerde terug naar Istanbul en wist anderen enthousiast te maken. Melin Levent Yuna behoorde tot zijn eerste discipelen en toen zij op haar beurt ging lesgeven, was Macit Sirin een van haar leerlingen.
En het bleef niet beperkt tot Istanbul. Yazir plantte het tangostekje ook in moderne steden als Izmir, Ankara en Antalya. ‘Hij opende een tangoschool in Eskisehir, dé studentenstad van Turkije’, herinnert Sirin zich. ‘Jongeren ontdekten tango.’
Inmiddels heeft de dans zijn tentakels uitgestrekt tot alle uithoeken van het land, van het Koerdische zuidoosten tot aan conservatieve bolwerken als Trabzon aan de Zwarte Zee. Overal zijn festivals en tangoscholen.
Overigens was tango voor de Turken in 1997 geen volstrekt nieuw fenomeen. Vader des Vaderlands Kemal Atatürk introduceerde de dans al eind jaren twintig, als onderdeel van zijn pogingen van Turkije een Europees georiënteerd land te maken.
Er zijn foto’s waarop Atatürk zelf in galakostuum de tango danst, niet onverdienstelijk. Legerofficieren, hoge ambtenaren en leraren werden min of meer verplicht mee te doen. Dat tango vandaag de dag bijdraagt aan het kemalistische, seculiere zelfgevoel komt mede door die geschiedenis.
Voor Atatürk speelde ook de omgang tussen mannen en vrouwen in de tango een rol, wég van de benauwde kuisheid van de islam. Ook nu, zegt Yuna, is tango voor vrouwen een manier om op autonome en zelfbewuste wijze hun vrouwzijn gestalte te geven, zeker nu de positie van vrouwen op de dansvloer minder volgend is geworden dan in de beginjaren.
Sercan Yigit (in wit shirt) heeft samen met zijn vrouw Zeynep Aktar een dansschool in Istanbul.
En nog altijd doet het lichamelijk contact tussen de danspartners menig conservatieve Turk de wenkbrauwen fronsen, zoals ook in commentaren op sociale media soms te merken is.
‘In de Turkse cultuur hoor je niet in innige omhelzing te dansen als je niet met elkaar getrouwd bent’, zegt Zeynep Aktar (38), die met haar partner Sercan Yigit (40) een professioneel tangokoppel vormt. ‘Zelfs aan mijn eigen familie is dat moeilijk uit te leggen.’
Lang niet alle dansers zijn zich overigens zo bewust van de socio-politieke dimensies van hun passie. Aktar en Yigit hebben het vooral over de betovering van de dans, over de cruciale betekenis van de tangomuziek en over de overeenkomsten in volksaard tussen Turkije en Argentinië, twee landen met een geschiedenis van ontworteling door binnenlandse migratie.
‘Toen ik begon, was het eerste dat me opviel de gelijkenis met de muziek in Turkije’, zegt Yigit. ‘Pijn, verlatenheid, verlangen, eenzaamheid, alles zat erin. De Spaanse teksten verstond ik niet, maar je voelde aan de klanken dat het over iets droevigs ging.’
‘Het is iets magisch, iets te delen met iemand van wie je niets weet’, zegt Aktar. ‘Je omhelst elkaar, je danst en na afloop zeg je dankjewel. Je communiceert via de muziek. Dat kan overal en met iedereen. Tango is universeel.’
In deze zomerserie gaan correspondenten van de Volkskrant overal ter wereld op zoek naar gemeenschappen die zich hebben teruggetrokken uit de samenleving. Hoe ziet hun isolement eruit, en wat zegt het over de cultuur van een land? Vandaag: Tango in Turkije. Lees op Volkskrant.nl/eigenwereld alle afleveringen.
Rob Vreeken is sinds 2020 correspondent van de Volkskrant in Istanbul. Hij schrijft vanuit daar over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
Kerem Uzel is fotojournalist en werkt vanuit Istanbul en Berlijn
De Baye Fall in Senegal geloven heilig dat eindeloos Koranverzen reciteren het paradijs niet dichterbij brengt. ‘God houdt van mensen die hard werken.’
Niet ver van megastad Jakarta, wijst de Badui-stam het moderne leven resoluut af. De nieuwsgierige tiener Sarti leerde zichzelf lezen, ging stiekem kijken in de hoofdstad en besloot terug te keren naar haar dorp. ‘Het is daar ieder voor zich. Hier leven we als één grote familie, we helpen elkaar.’
Chinese ouderen in Nederland zijn een weinig zichtbare groep. Kiki Groot, fotograaf en Arnhems raadslid met ouderenzorg in haar portefeuille, zag ze opbloeien in het programma OldStars Vitaal van de Arnhemse stichting Wanyuan.
Onafgemaakte gebouwen vormen in heel China een zichtbaar symbool van de vastgoedcrisis die het land teistert. Voor Chinese vrijbuiters vormt een zo’n zogeheten lanweilou (‘verrot gebouw’) juist een toevluchtsoord. ‘Ik zie mezelf niet als zwerver, de buitenwereld vast wel.’
Source: Volkskrant