Rusland Andrej Soldatov en Irina Boroga komen met een persoonlijk en emotioneel boek over hun eigen journalistieke carrière die samenvalt met vijfentwintig jaar bewind onder Poetin.
Het eerste officiële portret van de Russische president Vladimir Poetin, gemaakt door kunstenaar Nikas Safonov, tijdens een tentoonstelling in Moskou in 2001.
In het jaar 2000 besluiten twee jonge Russische journalisten het jonge internet te gebruiken om een website op te richten, helemaal gewijd aan de geheimzinnige wereld van de Russische inlichtingendiensten. De timing is geen toeval: na een kortstondige periode van vrijheid is een grauwe ex-KGB’er aan de macht gekomen. Het is een tijd van mogelijkheden en kansen, van dromen en van daden. Maar ook een tijd waarin de geheime diensten, die decennialang de levens van Russen hebben bepaald, hun macht en aanzien lijken te herwinnen.
Journalisten Andrej Soldatov en Irina Borogan vinden het hoog tijd om die macht te controleren. Immers, als de diensten alles mogen weten van de burgers, waarom mogen de burgers dan niet alles weten van de diensten? De nieuw verworven persvrijheid, toegang tot de archieven en het opkomende internet bieden uitkomst, maar kennis, samenwerking en financiering om het project op poten te krijgen, ontbreken. Andrejs eigen vader biedt uitkomst. Aleksej Soldatov, een bekende kernfysicus en internetpionier, is bereid het project te financieren. Na enkele weken knutselen in hun Moskouse flatje is er een website met een pakkende naam: Agentura, Russisch voor ‘spionnendienst’.
Een kwarteeuw later hebben Soldatov en Borogan hun naam als kenners van de Russische geheime diensten en als auteurs ruimschoots gevestigd. Na hun eerste boek The New Nobility (2010), over de opkomende macht van de inlichtingendiensten onder Poetin, volgde in 2018 het veelgeprezen The Red Web over het ontstaan van het Russische internet en de verwoede pogingen van het Kremlin het onder staatscontrole te brengen. In 2019 publiceerden ze The Compatriots, over de lotgevallen van Russische undercover agenten in het Westen. Stuk voor stuk spannende non-fictieboeken over geheime operaties en duistere complotten, maar helaas nog niet verschenen in Nederlandse vertaling.
Het is te hopen dat daar met Our Dear Friends in Moscow. The story of a broken generation verandering in komt. In het dit jaar verschenen boek, vertellen Soldatov en Borogan het verhaal van hun eigen journalistieke carrière, die naadloos samenvalt met de vijfentwintig jaar van Poetins bewind. Leidraad vormen de lotgevallen van hun eigen vriendengroep: een zestal jonge journalisten, bevlogen, eigenzinnig en getalenteerd. Barstensvol ideeën voor zichzelf en voor hun land.
De eerste jaren van de nieuwe eeuw vormen een tijd van mogelijkheden, maar ook eentje van sappelen en scharrelen. De onafhankelijke journalistiek is jong, de banen zijn schaars, en vriendjespolitiek, corruptie en misdaad bepalen nog altijd de verhoudingen in Rusland. Maar twintigers Soldatov en Borogan hebben geluk: ze vinden een plek op de politieke redactie van het gerenommeerde Russische dagblad Izvestia, dat huist in een legendarisch pand aan de statige Tverskaja-boulevard, op een steenworp afstand het Kremlin.
De redactie staat onder leiding van de jonge chef Jevgeni Kroetikov, een van de ‘lieve vrienden’ uit de titel. Op de redactievloer wordt stevig gedronken en gediscussieerd en wanneer ze hun artikelen hebben ingeleverd, hangen de journalisten rond in Kroetikovs kantoor of op een bankje in het park. Hun chef weet meer dan anderen over de spionnenwereld, van de Balkan en de Kaukasus – plekken waar Rusland na de Koude Oorlog zowel militaire als inlichtingen-oorlogen uitvecht. Maar de beslissingen worden een verdieping lager genomen, waar de Izvestia-bazen resideren in ouderwetse Sovjet-kantoren met houten panelen en zware tapijten.
Ondertussen volgen ze de heftige gebeurtenissen, die Rusland in de eerste jaren van Poetins regering in de ban houden. De bloedige oorlog in Tsjetsjenië, de fatale gijzelingsdrama’s in Moskou en Beslan en de steeds frequentere moordaanslagen op hun kritische collega’s. Ook de gedroomde persvrijheid komt niet van de grond. Een eerste teken aan de wand is de geruchtmakende arrestatie van mediatycoon Vladimir Goesinski, nog geen zes maanden na Poetins eerste inauguratie. Hij komt vrij, maar moet zijn kritische tv-station afstaan aan het Kremlin.
De kleine, onafhankelijke media die uit de grond schieten, bieden slechts tijdelijk houvast. Borogan en Soldatov proberen het roer recht te houden met kritische verhalen en krijgen daarmee de FSB op hun dak, die hen naar aanleiding van hun onderzoek naar het gijzelingsdrama in het Moskouse Doebrovka-theater maandenlang verhoort. Ondertussen kiest de ene na de andere collega voor een carrière bij de staatsmedia. Hun voormalige chef Kroetikov schrijft steeds vijandiger stukken over Oekraïne. Collega Svetlana Babajeva promoveert tot chef bij verschillende propagandamedia (ze zal in 2022 omkomen tijdens een schietincident op de Krim).
Een andere goede vriend, Ilja Baranov, ziet zijn carrière bij de staats-tv opleven na zijn huwelijk met een jonge filmmaakster, wier familiedatsja grenst aan die van een notoire Poetin-apologeet. Waar hij afglijdt tot religie-fanaat zal deze Olga Ljoebimova in dit nieuwe Rusland het succesvolst blijken: in 2024 benoemde Poetin haar tot minister van Cultuur. En zo ondergaan hun vrienden ieder een eigen transformatie en raken ze steeds verder van elkaar vervreemd. Hun precieze drijfveren blijven jammer genoeg in nevelen gehuld, maar lijken een mengeling van hebzucht (de propaganda betaalt goed), roem en de drang om onderdeel uit te maken van een nieuwe toekomst.
In 2019 gaat het mis, wanneer het Kremlin de vervolging inzet van Andrejs eigen vader. Soldatov senior weigert mee te werken aan de toenemende staatscontrole op het internet. Op kerstavond wordt hij gearresteerd en onder huisarrest geplaatst om in 2024, op 73-jarige leeftijd en ernstig ziek, twee jaar strafkamp tegen zich te horen eisen. Ook Soldatov en Borogan krijgen signalen dat hun vrijheid op het spel staat en besluiten Rusland te verlaten. Ze strijken neer in Londen, vanwaar ze hun werk voortzetten. Rusland laat ze niet met rust. Bij verstek wordt Andrej gebrandmerkt tot buitenlands agent, hun boeken in de ban gedaan.
Vanuit Londen moeten ze lijdzaam toezien hoe het Kremlin zijn kruistocht opvoert tegen onafhankelijke geesten en Soldatov senior wegkwijnt in de gevangenis. Met het schrijven van het boek leggen ze zichzelf en hun land op de snijtafel: waarom hebben zoveel jonge, bevlogen en getalenteerde Russen een andere afslag genomen dan zijzelf? Ze besluiten contact op te nemen met hun oude vrienden. Sommige blijken bereid tot een gesprek, maar hun daden lijken achteraf gezien ondoordacht en hun slappe verklaringen zijn nauwelijks bevredigend.
Met Our Dear Friends in Moscow, schreven Soldatov en Borogan een persoonlijk en emotioneel boek over het einde van en tijdperk, zonder veel hoop op een nieuw begin. Waar zijzelf hun idealen trouw bleven, transformeerden hun vrienden tot volgzame roeptoeters van het regime. Het is een verhaal over de morele keuzes van mensen die willen overleven, over de corruptie van de macht en over de hoge prijs van idealen. Een essentieel boek voor wie de wording van de huidige Russische samenleving wil doorgronden.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC