De eerste Amerikaanse president die de door Donald Trump zo begeerde Nobelprijs voor de Vrede won, was Theodore Roosevelt. In 1906 werd hij gelauwerd voor het beslechten van de Japans-Russische oorlog – onder vooral voor Rusland gunstige voorwaarden.
Wat Donald Trump als een bezetene begeert, viel zijn verre voorganger Theodore Roosevelt met één wapenfeit in 1906 ten deel: de Nobelprijs voor de Vrede. Een jaar eerder had de 26ste president van de Verenigde Staten (1901-1909) bemiddeld bij de totstandkoming van de vrede tussen Rusland en Japan – die in 1904 en 1905 meerdere veld- en zeeslagen hadden uitgevochten. Daarmee verwierf hij als eerste Amerikaan, en eerste politicus überhaupt, de meest prestigieuze vredesprijs.
De aanleiding van de Japans-Russische oorlog deed nog vertrouwd (dat wil zeggen: 19de-eeuws) aan: de twee betrokken landen betwistten elkaars aanspraken op invloedssferen in het Verre Oosten. Maar vervolgens strookte het krijgsverloop allerminst met de verwachtingen van de deskundigen. Die zagen Rusland, een gevestigde grootmacht, als de gedoodverfde winnaar van de confrontatie met de regionale nieuwkomer Japan.
Dit oordeel zal sterk zijn aangewakkerd door witte superioriteitsgevoelens. Dat een Europese mogendheid door een Aziatische tegenstrever zou kunnen worden verslagen, ging het voorstellingsvermogen van de modale Europeaan te boven – al vreesde de Duitse keizer Wilhelm II dat Europa in de toekomst wel het hoofd zou moeten bieden aan ‘het gele gevaar’.
Toch voltrok dit onwaarschijnlijke scenario zich vanaf het eerste treffen, de Japanse verrassingsaanval op de Russische vloot in de haven van Port Arthur op het Chinese schiereiland Liaodong. Bij elke volgende confrontatie – te land en op zee – delfden de Russen het onderspit, in uiteenlopende gradaties van smadelijkheid.
Toch wisten de Japanners daarmee geen vrede af te dwingen en ook dat was een ‘modern’ trekje van deze oorlog: niet het verloop van veldslagen was bepalend voor de afloop, maar de vraag welk van beide partijen over het grootste uithoudingsvermogen beschikte. In dat opzicht verkeerden de Russen, net als tijdens de huidige oorlog met Oekraïne, in het voordeel.
In de rubriek Toen duiken historici en specialisten van de Volkskrant in het verleden om de actualiteit beter te kunnen begrijpen.
Theodore Roosevelt, een progressieve Republikein, zag tot veler verrassing een rol als vredestichter voor zichzelf weggelegd. Tot dan toe hadden de Verenigde Staten buiten het Amerikaanse continent geen sturende rol geambieerd. Maar Roosevelt, die volgens de Franse ambassadeur was behept met ‘de energie van een geiser’, had die bescheidenheid afgelegd. Zijn adagium: ‘Speak softly, but carry a big stick.’
Roosevelt bevorderde de wereldhandel met de aanleg van het Panamakanaal. Hij bemiddelde in een Frans-Duits conflict over de invloed van beide landen in Marokko. Hij demonstreerde de maritieme macht van de VS met een wereldreis van zestien wit geverfde slagschepen, de Great White Fleet. En in 1905 belegde hij dus de Russisch-Japanse vredesconferentie die op 5 september resulteerde in het verdrag van Portsmouth (Massachusetts).
Als vredestichter bedreef Roosevelt echter pure machtspolitiek, hetgeen hem volgens pacifisten diskwalificeerde als winnaar van de Nobelprijs. Aanvankelijk sympathiseerde hij met Japan uit beduchtheid voor een te sterke Russische presentie in het Verre Oosten. Maar toen Japan de overhand kreeg, wilde hij verhinderen dat Rusland te veel zou worden gemarginaliseerd en dat Japan de hegemonie in de Pacific zou verwerven. Bij de Vrede van Portsmouth werden de Russen dan ook vergaand ontzien, hetgeen hen innig dankbaar stemde tegenover Roosevelt.
Na een presidentschap van bijna acht jaar ambieerde Roosevelt geen derde termijn, hoewel de Amerikaanse grondwet dat destijds nog niet uitsloot. Daarop kwam hij in 1912 terug. In dat jaar nam hij als onafhankelijke kandidaat deel aan de presidentsverkiezingen, die hij verloor van de Democraat Woodrow Wilson.
Tijdens de verkiezingscampagne werd hij, kort voor aanvang van een rede, in Milwaukee beschoten door een werkloze kroegbaas. De inslag van de kogel werd gedempt door een brillenkoker en de uitgeschreven rede, vijftig kantjes lang, in de binnenzak van zijn jas. Na ruim anderhalf uur te hebben gesproken, liet Roosevelt in het plaatselijke ziekenhuis alsnog de schade opnemen. De kogel bleek een gaatje van 76 millimeter in zijn borst te hebben geslagen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant