‘Wat doet de wereld als China besluit om de miljoen Oeigoeren die nu in concentratiekampen zitten, om te leggen?’ Een omineuze retorische vraag legde hoogleraar holocaust- en genocidestudies Ugur Ümit Üngör (44) op tafel in de vierde aflevering van VPRO’s Zomergasten.
Daarin voerde Griet Op de Beeck een mooi interview met de aan het NIOD verbonden historicus van Turkse komaf. De uitzending kende shockerende video- en ontroerende filmfragmenten en behandelde talrijke pijnlijke kwesties. Zoals die onbeantwoorde vraag over de Oeigoeren, die je uit de slaap kan houden.
Üngör, als kind naar Nederland gekomen, wilde voor de tv-camera graag af van het imago van wetenschappers als mannen in zwart pak: hij verscheen in korte broek. En hij vertelde dat hij, in tegenstelling tot de vakgenoten die van Beethoven houden, liever naar rap luistert en zelfs een muziekcarrière had geambieerd.
Pas toen tot hem was doorgedrongen dat in zijn vaderland in 1915 een genocide op een miljoen Armeniërs had plaatsgevonden, besloot hij zijn leven als historicus aan de wetenschap te wijden. Tot zijn studiejaren had Üngör nooit van de Armeense genocide gehoord. Voor hem een doorslaggevende reden om zijn loopbaan in dienst te stellen van onderzoek naar de wijze waarop genocide ontstaat en hoe die kan voortduren, ook als de wereld (zoals bij Gaza) toekijkt.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur van de Volkskrant en tv-recensent.
In begrijpelijke taal gaf Üngör uitleg bij de verhalen van overlevenden van vernietigingskamp Sobibor. Liet filmfragmenten zien die zijn overtuiging stutten dat kunst noodzakelijk is om zichtbaar te maken wat achter gevangenismuren, in martelkamers en executiekelders verborgen blijft. Moordpartijen die, zoals in Syrië, een hele bevolking traumatiseren.
Begrijpelijk laat op de avond was daar het schokkende, zestig seconden durende, door een dader gefilmde fragment van executies in Damascus van vermeende tegenstanders van Assad, in 2013. Een voor een werden mannen naar een massagraf gedwongen en afgeschoten. Misschien wel de indrukwekkendste en scherpste uitzondering op de regel dat genocideplegers doorgaans buiten het zicht blijven.
Huiveringwekkende beelden te over in deze Zomergasten en een tweetal in de studio dat zijn best deed zich te verhouden tot de enormiteit van de aangeroerde vraagstukken. De opbouw van de uitzending werkte daarbij niet mee.
Pas na anderhalf uur kwam er wat luchtigheid met een (wrang) komisch stukje speelfilm waarin een deelnemer van een survivalprogramma (‘We hadden een maand geen snacks’) en een Holocaustoverlevende (‘Wij kregen een week niets te eten’) elkaar de maat nemen. Ook laat was de videoclip van Rihanna, die in Man Down zingt over een moordenaar met spijt na zijn misdaad. Een inspiratiebron voor de in daderschap geïnteresseerde Üngör.
Tegen het einde klonk het klaaglied van een geestelijke die de genocide van Islamitische Staat op de Jezidi’s bezingt, een lied van ontroerende, droeve schoonheid. Moeilijk om het daarbij droog te houden, erkende Üngör. Dat verklankte verdriet resoneert nog lang.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns