De ultrarijken trekken zich steeds meer terug in hun miljardairsbubbel, ziet de Amerikaanse journalist Evan Osnos. Hun miljarden besteden ze tegenwoordig liever aan peperdure jachten dan aan filantropie. Welke gevolgen heeft dat voor de rest van de wereld?
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Evan Osnos, een 48-jarige Amerikaanse journalist, arriveerde in 2003 als oorlogsverslaggever in Bagdad toen de Amerikaanse tanks daar binnenreden. Later reisde hij onder meer met rebellengroeperingen door de jungle van Myanmar.
In 2021 opperde een redacteur van The New Yorker, het tijdschrift waar hij nu veertien jaar voor schrijft, een idee voor een ander soort artikel. Of hij zin had om zich een aantal maanden onder te dompelen in de wereld van de eigenaren van superjachten (ongeveer 30 meter), megajachten (70 meter) en gigajachten (vanaf 90 meter). ‘De verslaggeving voor dat stuk’, zegt Osnos telefonisch vanuit zijn auto, ‘zou aanmerkelijk aangenamer kunnen verlopen, dacht ik meteen.’
Osnos reisde naar Viareggio, de Toscaanse stad waar bijna een vijfde van alle superjachten wordt gebouwd, en naar de Palm Beach International Boat Show in Florida. Ook vloog hij naar Monaco, de ‘wereldhoofdstad van de geavanceerde jachten’.
In de bar van de exclusieve Yacht Club de Monaco, opgericht door wijlen prins Reinier III, kreeg hij van de secretaris een geschiedenisles. Het woord yacht heeft zijn herkomst in het Nederlands, kreeg Osnos te horen. Rijke Amsterdammers lieten in de 17de eeuw snelle boten bouwen om de inkomende vrachtschepen tegemoet te varen, zodat ze de goederen erop alvast konden bekijken.
Nu hebben jachten een andere functie. ‘De eigenaar van een van de grootste jachten ter wereld had tegen een bron van me gezegd dat hij alleen met zijn boot kan laten zien dat hij qua vermogen in een ‘andere fucking categorie’ dan de andere rijken zit’, zegt Osnos. ‘Met privékoks, chauffeurs en privéjets kan hij zich niet onderscheiden, want die hebben ze allemaal.’
Het gigajacht is een symbool van deze tijd, betoogt Osnos. ‘Om twee redenen. Ten eerste is het een onmiskenbare manifestatie van de enorme hoeveelheid kapitaal die zich bij de allerrijksten heeft opgehoopt.’ De Koru, het 127 meter lange jacht van Amazon-oprichter Jeff Bezos, kostte bijna een half miljard euro en is daarmee mogelijk het duurste object dat een mens ooit in bezit heeft gehad.
Ondanks zulke prijskaartjes is het aantal gigajachten toegenomen van nog geen 10 in 1990 naar meer dan 170 nu.
‘De jachten zijn ontworpen om gezien te worden, maar nooit aangeraakt’, zegt Osnos. ‘Ze zijn altijd op zo’n manier opgesteld dat ze nét buiten het bereik van de meeste mensen zullen blijven.’
Daarmee symboliseren ze voor hem ook de veranderde mentaliteit van de Amerikaanse superrijken. Waar Andrew Carnegie, John D. Rockefeller, Bill Gates en Warren Buffett grote delen van hun vermogen weggaven aan bibliotheken, universiteiten of goede doelen, trekken de techmiljardairs van de 21ste eeuw zich meer en meer terug uit het publieke leven, in hun parallelle universum.
Toen Elon Musk opschepte dat hij hulporganisatie USAid ‘door de versnipperaar’ had gehaald, zei Bill Gates: ‘Het beeld van de rijkste man ter wereld die de armste kinderen ter wereld doodt, is geen fraai gezicht.’ Toen Jeff Bezos een paar jaar geleden gevraagd werd hoe hij van plan was ‘iets goeds te doen’ met zijn fortuin, zei hij dat hij zijn Amazon-winsten in de ruimtevaart wilde investeren.
De terugtrekking van de elite – en de fnuikende gevolgen daarvan voor de rest van de samenleving – loopt als een rode draad door het deze zomer verschenen boek van Osnos, met de uitstekende titel The Haves and Have-Yachts – Dispatches on the Ultrarich. Het is een verzameling van tien essays die eerder in The New Yorker zijn verschenen.
Behalve over superjachten gaan de essays onder meer over vermogende doomsdaypreppers die hun toevlucht zoeken in Nieuw-Zeeland, het vermogensbeheer van de ultrarijken, witteboordencriminaliteit en privéoptredens van wereldberoemde muzikanten.
The Haves and Have-Yachts is het vierde boek van Osnos. In 2015 publiceerde de voormalige China-correspondent De ambities van China – Een volk gevangen tussen autoriteit en aspiratie, dat de National Book Award won. In 2020 schreef hij Joe Biden, een portret van de toenmalige presidentskandidaat, die een jaar later zijn intrek zou nemen in het Witte Huis. Een jaar later verscheen Wildland – The Making of America’s Fury, over de groeiende onvrede in de Verenigde Staten.
Dat Osnos iedereen aan het praten krijgt, ook miljardairs voor wie privacy doorgaans heilig is, is goed voorstelbaar. Hij komt over als een bijzonder vriendelijke man die volledig oprecht klinkt, ook als hij ‘dat vind ik écht een goede vraag’ zegt na een matige vraag.
Hoewel hij goedgemutst klinkt, is zijn boodschap grimmig. Het voortbestaan van zijn land staat op het spel, zegt Osnos. ‘De historicus Ramsay MacMullen zei dat de val van het Romeinse Rijk in vier woorden kon worden samengevat: minder mensen hebben meer. Zo’n scenario moeten we zien te voorkomen.’
De huidige cijfers zijn weinig geruststellend. ‘De rijkste 0,01 procent van de Amerikanen heeft nu een groter deel van Amerika’s vermogen in handen dan tijdens de hoogtijdagen van de Vanderbilts, Carnegies en Rockefellers in de Gilded Age, de periode tussen 1870 en 1900 die wordt gekenmerkt door grote ongelijkheid’, zegt Osnos. ‘Het aantal Amerikaanse miljardairs is gestegen van 66 in 1990 naar ruim 800 nu. In diezelfde periode is het mediane uurloon met slechts 20 procent gestegen. Dat betekent dat de middenklasse niet van Amerika’s toenemende welvaart heeft geprofiteerd.’
De politieke macht van de miljardairs is groter dan ooit. Bij de presidentsverkiezingen van 2004 spekten zij de campagnekassen van de kandidaten met 13 miljoen dollar. Vorig jaar was dit bedrag tweehonderd keer zo groot. De warme banden tussen Silicon Valley en het Witte Huis waren voor iedereen zichtbaar toen president Trump in januari werd geïnaugureerd en Musk, Bezos en Zuckerberg op de eerste rij zaten.
‘Toen Trump in 2016 de eerste keer de verkiezingen won, was ik ervan overtuigd dat de manier waarop politieke verslaggevers, onder wie ikzelf, hem hadden geprobeerd te analyseren, tekort was geschoten’, zegt Osnos. ‘Hij is geen politieke figuur, hij is een creature of the money world. Als ik wilde begrijpen waarom hij had gewonnen, moest ik eerst begrijpen waarom hij in de ogen van sommige Amerikanen succes belichaamde.’
Amerikanen hebben een ‘diep ambivalente verhouding’ tot geld, zegt Osnos. ‘59 procent vindt dat miljardairs het land oneerlijker maken, maar ongeveer hetzelfde aantal wil zelf miljardair zijn. Dit is een essentieel punt dat verklaart hoe Trump een bijna cartooneske versie van een miljardair kan zijn, terwijl hij tegelijkertijd afgeeft op miljardairs, en hij zich met hen omringt. Deze grote paradox appelleert aan elementen van de Amerikaanse psyche die met elkaar lijken te botsen, terwijl ze toch op een bepaalde manier naast elkaar kunnen bestaan.’
Osnos’ fascinatie voor geld stamt uit zijn jeugd. ‘Op mijn 11de verhuisde ik naar Greenwich, in Connecticut’, zegt hij. In die stad, een van de rijkste van de Verenigde Staten, zag hij al gedrag dat hij later onder meer bij jachteigenaren terug zou zien. ‘Ook in Greenwich werd zichtbaar dat voor rijke Amerikanen de ultieme luxe bestaat uit het zich kunnen onttrekken aan de morele verbondenheid met de rest van het land – en aan de problemen ervan.’
Toen Osnos puberde, begin jaren negentig, reikten de muurtjes die rond huizen stonden nog tot kniehoogte, zegt hij. ‘Geen plekken van afscheiding, maar juist van samenkomst.’
Het oude geld domineerde, zegt Osnos. ‘Er woonden mensen zoals Prescott Bush, de vader en grootvader van oud-presidenten. Ze waren niet fanatiek tegen het verhogen van belastingen als die besteed werden aan onderwijs, de kunsten of gezondheidszorg voor de kwetsbaren.’
De aanslagen van 11 september 2001 veranderden alles, zegt Osnos. De centrale bank besloot de rente drastisch te verlagen, waardoor traditionele obligaties veel minder opbrachten. Hedgefunds zagen hun kapitaal exploderen en de CEO’s daarvan trokken massaal naar Greenwich, waar de belastingen veel lager zijn dan in New York.
Het nieuwe geld bracht een radicaal andere politieke kleur met zich mee, zegt Osnos. ‘In 2016 deed de achterkleinzoon van Prescott Bush, Jeb, een gooi naar het presidentschap. Door al zijn familiebanden in de stad verwachtte ik dat de steun van de lokale Republikeinse Partij naar hem zou gaan. Maar tot mijn verbijstering ging die naar Donald Trump.’
Ze kozen niet alleen voor Trump vanwege zijn belofte belastingen te verlagen, leerde Osnos toen hij met ze sprak. ‘Hij gold voor hen als de belichaming van een succes dat meedogenloos is, dat geen enkel belang hecht aan de bescherming van kwetsbaren. Might makes right.’
Van dit gedachtegoed is Trump geen oorzaak maar een symptoom, zegt Osnos. ‘Je zou kunnen zeggen dat dit proces begon in 1970. In The New York Times Magazine publiceerde econoom Milton Friedman toen een beroemd essay waarin hij betoogde dat CEO’s van bedrijven niet hoefden na te denken over het welzijn van hun werknemers of de gemeenschap, maar alleen verantwoording hoefden af te leggen aan de aandeelhouders. Alles draaide om winst. Dat idee leidde in de jaren tachtig tot films als Wall Street en de greed is good-cultuur.’
In 2004 verdiende de top twintig van hedgefundmanagers gemiddeld 207 miljoen dollar per jaar. Van hen woonden of werkten er negen in Greenwich. Terwijl de vermogens van de inwoners groeiden, groeiden de muurtjes mee, zegt Osnos. ‘Ze werden soms 3 meter hoog. En ze waren niet meer zomaar opgestapeld, zoals voorheen. Met cement werden ze stevig vastgemetseld. En laten we niet vergeten dat Greenwich behoort tot de veiligste buurten van de Verenigde Staten.’ De fuck you-muren, zoals ze worden genoemd, hadden met veiligheid weinig te maken, maar symboliseerden macht en afzondering.
De bunkermentaliteit kan ook letterlijke vormen aannemen, zag Osnos toen hij zich verdiepte in de rijke doomsdaypreppers. Dat is geen select groepje complotaanhangers. ‘Reid Hoffman, de medeoprichter van LinkedIn, zei tegen me dat hij denkt dat meer dan de helft van de miljardairs in Silicon Valley een ‘apocalypsverzekering’ heeft in de vorm van een toevluchtsoord in de Verenigde Staten of het buitenland.’
Sommige van hun onderkomens dienen niet alleen als bunker, maar zijn ‘dual-use’, zegt Osnos. ‘Mark Zuckerberg heeft een complex op Hawaii gebouwd dat enerzijds een fijn vakantiehuis is, maar ook een nuttige plek kan zijn in geval van onrust op het vasteland.’
Onder miljardairs worden veel scenario’s gevreesd: burgeroorlogen, aardbevingen, vuile bommen, pandemieën, verstoringen van voedselvoorzieningen. ‘Een miljardair zei ook tegen me dat ze vrezen dat AI grootschalige werkloosheid gaat veroorzaken, waarna de woede zich op de rijken gaat richten’, zegt Osnos.
Het is verleidelijk om miljardairpreppers als Peter Thiel, die staatsburger van Nieuw-Zeeland is geworden en daar bijna 193 hectare aan land heeft gekocht, als schurkachtige stripfiguur weg te zetten: hij investeert in het concept van drijvende ministaten ‘om te ontsnappen aan politiek in al haar vormen’, en toen hem laatst door The New York Times werd gevraagd of hij wilde dat de menselijke soort zou overleven, moest hij lang nadenken.
Tegelijkertijd heeft hij, als eerste investeerder in Facebook en als medeoprichter van betaalbedrijf PayPal, aangetoond als geen ander te weten waar de toekomst heen gaat.
Bij Osnos leidt dit alles ‘tot enige ongerustheid’, zegt hij. ‘Ook omdat techondernemers bij uitstek weten hoe kwetsbaar alles is en nadenken over dingen waarover de meeste mensen überhaupt nooit nadenken. Ik sprak er een over het DNS-systeem, dat onderdeel is van de infrastructuur van het internet. Als dat crasht, wordt het lastig om het dagelijks leven voort te zetten.’
Toch is hij zelf nog niet gaan preppen. ‘Door het er steeds in hun Silicon Valley-bubbel over te hebben, denk ik dat de rijke doomsdaypreppers zichzelf banger maken dan noodzakelijk. Ik denk dat de samenleving veerkrachtiger is en beter in staat schokken op te vangen dan zij geneigd zijn te geloven.’ Die overtuiging deed hij op tijdens de coronapandemie en na de aardbeving in Japan in 2011, waarvan hij verslag deed.
In het veelbesproken boek End Times – Elites, Counter-Elites, and the Path of Political Disintegration betoogt de sociale wetenschapper Peter Turchin op basis van historische modellen dat de politieke instabiliteit in de Verenigde Staten in de jaren twintig zo groot wordt dat ‘ernstige uitbraken van geweld’ onvermijdelijk zijn. Leden van de elite zouden hierbij worden gedood. Turchin roept de Amerikaanse Burgeroorlog in herinnering.
‘Zijn analyse is grimmig’, zegt Osnos. ‘En volgens hem hebben we weinig opties meer.’
Volgens Osnos zijn die er nog wél. ‘De Gilded Age heeft laten zien dat de politiek beslissingen kan nemen die voorkomen dat we als land uiteenvallen. Denk bijvoorbeeld aan de Square Deal van Theodore Roosevelt.’ Bij dat binnenlandse hervormingsprogramma beteugelde Roosevelt, die president was van 1901 tot 1909, onder meer de macht van grote, monopolistische bedrijven. Ook kwam er wetgeving die consumenten beschermde.
De slinger van de geschiedenis beweegt heen en weer tussen periodes van ongelijkheid en periodes van meer gelijkheid, hoorde Osnos van een historicus die ongelijkheid onderzoekt. ‘Soms moet je de slinger een zetje geven’, zegt hij. ‘In dit land doe je dat met burgerparticipatie, demonstraties, onderzoeksjournalistiek en het gebruik van het recht om politiek machtsmisbruik te voorkomen.’
Meer dan andere volken zijn Amerikanen geneigd om economische ongelijkheid te accepteren, zegt Osnos. ‘Maar ook zij hebben een grens.’
Evan Osnos: The Haves and Have-Yachts – Dispatches on the Ultrarich. Simon & Schuster; 304 pagina’s; € 22,85.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant