De licenties voor Venetiaanse gondeliers worden nog altijd voornamelijk van vader op zoon doorgegeven. Reclame hebben de mannen niet nodig, want hun attractie verkoopt zichzelf. En vragen over nepotisme of afzetterij kunnen ze missen als kiespijn.
is correspondent Italië, Griekenland en de Balkan van de Volkskrant. Ze woont in Rome.
Op Giacomo’s biceps prijkt een tattoo van een gondel, de boot die hij net behendig door het Canal Grande van Venetië heeft gemanoeuvreerd. ‘Ik vaar al sinds ik 4 ben’, zegt de veertiger, terwijl hij een rustige zijgracht inslaat. ‘Ik heb het van mijn vader geleerd.’
Giacomo gaat al groetend en schreeuwend naar collega’s door het leven; hij kent alle 449 andere gondeliers – en hij kent ze alle 449 al heel lang. Want het gondelvaren, het Venetiaanse toeristenuitje bij uitstek, is in ten minste één opzicht puur Venetiaans. Waar de terrassen, keukens en hotels in Venetië voor hun personeel steeds vaker een beroep doen op migranten, ligt dat voor de gondels compleet anders.
De gondeliers zijn uitsluitend Italianen, en komen zelfs allemaal uit Venetië. Heel soms is er een concorso, een aan strenge wettelijke regels gebonden openbaar toelatingsexamen, maar dat vindt vooral plaats als er nood dreigt aan invallers. Het examen geeft namelijk alleen toegang tot de gondeliersopleiding, maar niet het recht om het vak daarna zelfstandig uit te oefenen. Daarvoor is een van de 450 gemeentelijke licenties nodig, en die worden nog altijd voornamelijk van vader op zoon doorgegeven.
Deze zomer bezoekt de Volkskrant elke week een tourist trap: zo’n toeristische trekpleister waar amper lokale bewoners komen en die vaak een uitvergrote versie toont van een nationaal cultureel element.
Eerdere afleveringen uit deze serie vindt u hier.
De gondeliers leven dus van hun bovenarmen én van hun geboorterecht. De mannen op de gondels, in hun traditionele, gestreepte shirts en soms met strohoed, voldoen vrijwel allemaal aan het clichéplaatje van de Italiaan. Buitenlanders of vrouwen zitten er in principe niet tussen, al zijn er enkele vrouwen bevoegd om voor hun vader of broer in te vallen.
Van nieuwsgierige buitenstaanders moeten de meeste gondeliers weinig hebben. Zo gul als hij grapjes over het water schalt naar collega’s, zo zuinig is Giacomo met zijn woorden tegenover journalisten.
Ook de vereniging van gondeliers gaat op interviewverzoeken van de Volkskrant niet in. De gondels hebben geen reclame nodig. Hun attractie verkoopt zichzelf, en vragen over afzetterij, belastingontduiking of nepotisme kunnen ze missen als kiespijn.
Prijs: 90 euro voor een half uur, na 19.00 uur 110 euro
Aantal bezoekers: onbekend (450 gondellicenties en maximaal 5 personen per tochtje)
Organisatie die erachter zit: Associazione Gondolieri di Venezia
In de vochtige Venetiaanse zomerlucht staat de Indiase Mrunal (45) intussen samen met haar zoon Atharva (16) in de rij voor de gondel. ‘Dit hoort bij Venetië’, vindt Mrunal. ‘Dus nu we er zijn, moeten we het ook doen.’ Haar man is net weggelopen om in de drukke straten van het centrum op zoek te gaan naar een pinautomaat voor de benodigde contanten.
Want ondanks de verplichting om pinbetalingen te accepteren sturen de gondeliers iedereen zonder cash onverbiddelijk weg. Ook aan de wettelijk vastgestelde prijs van een gondeltochtje (90 euro voor een half uur) laten de gondeliers op het San Marcoplein zich tegenover naïeve toeristen weinig gelegen: met een stalen gezicht bieden ze twintig minuten voor 90 euro aan.
Gondelier was niet altijd zo’n gewild en lucratief beroep, vertelt Paolo Brandolisio (57) in zijn werkplaats vol houten roeiriemen. Door het achterraam zijn langsvarende gondels te zien. Brandolisio is als maker van de riemen een essentieel radertje in het systeem, dus zijn telefoon rinkelt in het hoogseizoen aan de lopende band.
Kort na de Tweede Wereldoorlog was zijn leermeester de enige riemenmaker van de lagunestad, vertelt de Venetiaan. ‘Gondeliers vervoerden alleen in de zomer toeristen. In de winter deden ze ander werk.’ Tegenwoordig is het toerisme het hele jaar door een goudmijn. Dat bracht ook extra werk voor de riemenmakers, van wie er tegenwoordig vier zijn.
Zo eeuwenoud als de eenzame gondelier op het achtersteven eruitziet, is hij trouwens niet, vertelt Brandolisio. In de Venetiaanse republiek (697-1797) hadden de rijken een gondel met twee vaste gondeliers bij hun palazzo, die ook een soort persoonlijk assistenten waren. Pas na de val van de republiek werd dat er één, vanwege afgenomen welvaart, waardoor de vorm van de boot en de techniek veranderden.
De gondel werd krommer (‘als een banaan’) en onderging andere veranderingen, allemaal gericht op het vinden van de minst zware manier om je met één persoon door de grachten te verplaatsen. Zo romantisch als het tochtje lijkt, zo praktisch is dus de oorsprong. ‘De gondel is een hoogtepunt van nautische bouwkunst’, zegt Brandolisio enthousiast.
Waaraan de gondelier zijn streepjesshirt, verplicht gesteld door de beroepsvereniging, te danken heeft, is niet helemaal duidelijk: de traditie is relatief nieuw, uit de jaren zestig, en mogelijk een verwijzing naar een matrozenoutfit. Ook van het idee dat gondeliers serenades zingen is de precieze oorsprong onbekend, al nodigen de stille grachten ertoe uit.
Terwijl Giacomo kalmpjes voortpeddelt, barst een toerist op de kade uit in een lacherig O sole mio – een Napolitaans lied. De gondelier doet net alsof hij het niet hoort. ‘Mensen denken soms dat ik een museumstuk ben’, bromt hij. ‘Maar ik ben hier gewoon aan het werk.’
Andersom lijken ook de gondeliers hun passagiers vaak eerder als vracht dan als mensen te beschouwen. ‘Het is heet’, klaagt Giacomo tegen een collega. Ja, roept die instemmend over de hoofden van het Aziatische gezelschap in zijn gondel. ‘Beter om alleen ’s ochtends vroeg en ’s avonds laat een paar vogeltjes op te pikken.’
Larissa Trueblood (25) en Elijah McKee (26) uit New York kijken van een afstandje naar de vertrekkende gondels. ‘We vinden het niet erg om afgezaagde toeristendingen te doen’, lacht Trueblood. ‘Maar we zijn net afgestudeerd, dus we hebben een studentenbudget’, vult McKee aan. ‘Misschien de volgende keer.’
In de wijk Santa Marta laten Venetianen hun hond uit, hangt nog kleding aan de waslijn en zijn de straten leeg. Studenten picknicken er in parkjes, eten veganistisch bij La Tecia of drinken een saffraan-spritz op het terras van het Midden-Oosterse restaurant Carovansara. Het zuidwestelijke deel van de eilandstad is een oase van rust, schoonheid en gezelligheid.
Dit is het laatste artikel van Rosa van Gool als Italië-correspondent.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant