De nieuwe Amerikaanse president trad in januari aan met de belofte binnen 24 uur een einde aan de Russisch-Oekraïense oorlog te maken. Eerst stuurde hij vriendelijke signalen, berichten en onderhandelaars naar Moskou. Half juli stelde Donald Trump zich verrassend genoeg harder op tegenover Vladimir Poetin. Hij stemde in met de verkoop van Amerikaanse wapens aan Oekraïne en dreigde met sancties tegen Russische handelspartners. De deadline voor Rusland om in te binden werd eind juli teruggebracht van vijftig tot tien dagen.
Andreas Umland is analist bij het Stockholm Centre for Eastern European Studies van het Zweedse Instituut voor Internationale Zaken.
Maar enkele dagen later gaf het Witte Huis te kennen dat de handelsoorlog tussen de twee grootmachten en hun partners toch niet door zou gaan. In plaats daarvan werd voor 15 augustus een ontmoeting in Alaska tussen Trump en Poetin aangekondigd. In de voorbereidende onderhandelingen zouden er signalen zijn geweest dat er kans is op een akkoord over de langverwachte wapenstilstand. Het idee is nu kennelijk dat de twee grootmachten tijdens een historische Amerikaans-Russische top over het lot van Oekraïne gaan beslissen.
Het valt alleen te betwijfelen of een nieuwe gespreksronde politiek relevante en blijvende resultaten zal opleveren. Rusland heeft sinds 2014 een onderhandelingstheater over Oekraïne opgetuigd, bedoeld om indruk te maken op de eigen bevolking én op de internationale gemeenschap. Rusland heeft in de loop der jaren in honderden gesprekken, tientallen topontmoetingen en talloze ondertekende documenten zijn wens tot vrede in Oekraïne uitgesproken. Toch hebben alle onderhandelingen van voor en na februari 2022 het verloop van de oorlog amper gewijzigd.
Door de herhaaldelijke gedwongen concessies van Oekraïne aan Rusland die het Westen liet passeren, de aarzelende en beperkte wapenleveringen aan Kyiv en het besluiteloze sanctiebeleid van de EU en de VS, werd Moskou daarentegen tot nieuwe avonturen aangemoedigd. De bezetting van de Krim in februari 2014 werd een maand later gevolgd door de officiële inlijving door Rusland. Kort daarop begon de Donbasoorlog – de facto een oorlog tussen de staten Rusland en Oekraïne. In juli 2014 schoot Rusland boven het strijdtoneel ongestraft een Maleisisch passagiersvliegtuig met veel EU-burgers uit de lucht. Half augustus 2014 stuurde Rusland voor het eerst grootschalig troepen naar Oost-Oekraïne. Ten slotte begon in februari 2022 de grootscheepse inval in Oekraïne als geheel. Sindsdien is de Russische oorlogs- en bezettingspolitiek in Oekraïne met de maand terroristischer en genocidaler geworden.
Ook na elf jaar oorlog hebben de VS – en andere landen met hen – weinig geleerd van de nutteloosheid van hun diplomatieke onderhandelingen met Rusland en hun aanhoudende zelfbeheersing tegenover Moskou. Niet alleen ontkent de tweede regering-Trump de ontnuchterende ervaringen van de regeringen-Obama en -Biden met het Kremlin, ze vergeet ook dat Trump er zelf in zijn eerste termijn (2017-2021) ook niet uit kwam met de oorlog in de Donbas.
In de onderhandelingen deze vrijdag eist Poetin wellicht niet alleen territoriale concessies, maar ook andere beperkingen van de Oekraïense soevereiniteit, hoewel hij weet – of omdát hij weet – dat geen enkele Oekraïense president aan zulke maximalistische eisen kan voldoen. Cruciaal zal zijn in hoeverre Trump meegaat in Poetins interpretatie van de oorzaken, aard en betekenis van de Russische agressieoorlog. Het zal Moskou minder gaan om een duurzame oplossing van het conflict, dan om een verbetering van de Russische internationale positie.
Door concessies te eisen die in strijd zijn met het internationaal recht, zal Poetin proberen de wereldorde verder te ondermijnen, het westerse bondgenootschap te verdelen, het westerse partnerschap met Oekraïne te verzwakken en interne verdeeldheid in Oekraïne te zaaien. Moskou zal proberen westerse politici te paaien met schijnconcessies en beloften van de-escalatie. Zoals het Kremlin sinds februari 2014 telkens deed, zal het de schuld voor een nieuwe mislukking van de onderhandelingen op Oekraïne proberen af te schuiven.
Onderdeel van deze strategie kan een tijdelijke wapenstilstand zijn, mits zo’n staakt-het-vuren volgens Moskou past binnen de huidige Russische diplomatieke, militaire, economische en geostrategische belangen. Het Kremlin zou de schijn van een Russische bereidheid tot compromissen en een pauze in de beschietingen kunnen inzetten om de eensgezinde hulpvaardigheid jegens Oekraïne die sinds 2025 in Europa is gegroeid te ondermijnen en de kloof die er al is tussen de VS en andere NAVO-partners te verbreden.
Ook zou een beperkte wapenstilstand een kans bieden om de Russische troepen te hergroeperen, het bezettingsregime in de geannexeerde Oekraïense gebieden te consolideren en het westerse sanctiebeleid ter discussie te stellen. Ook van 2014 tot 2021 waren er enkele vrij rustige periodes in de Russische oorlog in de Donbas. Alleen hebben deze periodes het gewapende conflict niet beëindigd of bevroren, maar juist het pad geëffend naar escalatie tot een grootschalige expansie- en vernietigingsoorlog.
Een andere mogelijkheid die op dit moment in Russisch belang zou kunnen zijn, is een beperkt staakt-het-vuren voor de lange-afstandswapens, waarbij beide partijen afzien van raket- en droneaanvallen achter de frontlinie. In de afgelopen drieënhalf jaar heeft Rusland met wisselend succes tal van belangrijke Oekraïense infrastructuurdoelen aangevallen. In de loop der tijd heeft Oekraïne zich aan deze aanvallen aangepast en bijvoorbeeld een betrekkelijk veerkrachtige energie-infrastructuur opgebouwd.
De voorbije maanden waren er grote Russische drone- en raketaanvallen op Oekraïense burgerdoelen, waaronder in Kyiv. De massale Russische aanvallen wisten vaak door de Oekraïense luchtverdediging te dringen, met als gevolg dramatische beelden van ontploffingen in onder meer de Oekraïense hoofdstad. Maar de militaire betekenis van de toegenomen aanvallen op Oekraïense woningen, ziekenhuizen, culturele instellingen en opslagplaatsen blijft gering.
Oekraïne heeft de laatste maanden daarentegen herhaaldelijk over lange afstand met succes drone-aanvallen uitgevoerd op Russische militaire, industriële en infrastructurele doelen. De explosies en branden in Russische industriecomplexen hebben niet alleen materiële gevolgen voor de economie en het leger van Rusland, maar ook een psychologisch effect op de Russische bevolking en het wereldpubliek.
In de droneoorlog over lange afstand kan Oekraïne geavanceerde technologie inzetten om te compenseren dat zijn troepen in de minderheid zijn, met een enorme uitwerking. Daarom valt niet uit te sluiten dat Poetin dit deel van de oorlog nu wil onderbreken of zelfs beëindigen.
De militaire partnerschaps- en alliantiepolitiek van het Westen tegenover Oekraïne blijft de hoeksteen van toekomstige onderhandelingen. Zolang er geen geloofwaardige veiligheidsgaranties voor Oekraïne zijn, stelt een staakt-het-vuren beide partijen enkel in staat om hun strijdkrachten en economische middelen te hergroeperen en hun regering en bevolking op de volgende escalatieronde voor te bereiden. Na de oorlog wordt dan vóór de oorlog.
Er is ook het bredere vraagstuk van de toekomstige rol van de VS in de wereldpolitiek in het algemeen en in Oost-Europa in het bijzonder. Washington en Moskou lijken van plan over de soevereiniteit en integriteit van een Europese staat te onderhandelen, in afwezigheid van Oekraïense en andere Europese vertegenwoordigers. En dit dan ook nog eens ondanks de ‘veiligheidsbeloften’ van de VS en zelfs ‘veiligheidsgaranties’ van Rusland voor Oekraïne in het Memorandum van Boedapest uit 1994, toen Oekraïne zijn kernwapens opgaf.
Ondanks deze overeenkomst lijken twee kernmogendheden en permanente leden van de VN-Veiligheidsraad nu van plan een akkoord te sluiten waardoor Oekraïne blijvend een mislukte rompstaat zou worden. Toch is Oekraïne een volledig erkend land en medeoprichter (als Sovjetrepubliek) van de VN, een niet-nucleaire ondertekenaar van het Non-proliferatieverdrag, lid van de Raad van Europa en deelnemer aan de OVSE. Als niet alleen Rusland, maar nu ook de VS gebrek aan respect voor de grenzen en soevereiniteit van Oekraïne betoont, komt de mensheid steeds dichter bij de wanorde die vóór 1945 op de wereld heerste.
Source: NRC