Topoverleg Alaska De ontmoeting in het ‘Amerikaanse Rusland’ benadrukt historische en geografische verwantschap tussen beide landen.
Een regenboog bij Quinhagak, een plaats in het zuiden van Alaska.
„Geboren als Russisch Amerika, met Orthodoxe wortels, forten en bonthandel”, zo omschreef de Russische onderhandelaar Kirill Dmitriëv de Amerikaanse staat Alaska, deze vrijdag het decor van de haastig opgezette bijeenkomst tussen Donald Trump en Vladimir Poetin over Oekraïne.
Met de keuze voor de uiterst westelijke Amerikaanse staat, in de negentiende eeuw door Rusland verkocht aan de Amerikanen, benadrukken beide presidenten de historische en geografische verwantschap tussen hun landen. Niet alleen de symboliek van de locatie maakt de fikse reistijd voor beide presidenten ruimschoots goed. Ook vormt die een welkome afleiding van lastige vragen over de toekomst van Oekraïne. En natuurlijk staan er voor beide leiders grote politieke en economische belangen op het spel.
Dat Alaska ooit aan Rusland toebehoorde, leek Trump iets te goed in zijn oren te hebben geknoopt. „Ik ga naar Poetin, ik ga vrijdag naar Rusland”, zei hij maandag per abuis tijdens een persconferentie. Russische commentatoren waren er als de kippen bij om zijn verspreking te duiden. „Of Trump heeft Alaska zojuist als Russisch erkend, of voor hem is Rusland daar, waar Poetin is”, schreef presentatrice Tina Kandelaki op Telegram. Op sociale media gaan al dagen venijnige grappen rond over het ‘terugpakken’ van Alaska, onder de hashtag #NashaAlaska – ‘Alaska is van ons’, analoog aan de leuze ‘Krim Nash’ waarmee het Oekraïense schiereiland in 2014 werd ingelijfd. Politiek analist Dmitri Soeslov noemde Alaska juist de perfecte plek voor beide landen om zich van hun „negatieve bagage” te ontdoen: „zo ver mogelijk van Europa en Oekraïne, zo dicht mogelijk bij Rusland.”
Slechts tachtig kilometer bedraagt de afstand tussen Rusland en de VS op het nauwste punt van de Beringstraat, die de Deense ontdekkingsreiziger Vitus Bering in 1741 als eerste Europeaan overstak in opdracht van de tsaar. In de jaren die volgden, groeide het gebied uit tot een belangrijke locatie voor de lucratieve Russische bonthandel. In 1799 werd daartoe de Russisch-Amerikaanse Compagnie gesticht, die versterkingen bouwde en handel dreef langs de hele Amerikaanse westkust. Dat ging er weinig zachtzinnig aan toe. Verzet van de oorspronkelijke bevolking, onder wie de Aleoeten en Tinglit, werd met geweld de kop in gedrukt, de inwoners uitgebuit en tot slaaf gemaakt.
Een begraafplaats bij de orthodoxe Sint-Sofiakathedraal in Bethel, Alaska.
De toren van de St. Michael’s Russisch-Orthodoxe kerk in de stad Sitka. De kerk is gebouwd in de negentiende eeuw toen Alaska nog Russisch was.
Zo kreeg het ‘Amerikaanse Rusland’ langzaam vorm. Russisch-Orthodoxe kolonisten stichtten er stadjes met exotische namen als Niniltsjik, Nikolajevsk en de voormalige hoofdstad Novo Archangelsk (daarna Sitka, nu Juneau) en bouwden daar hun herkenbare kerkjes met ui-vormige koepels. De laatste Russische migranten arriveerden in 1968, toen een groep Oudgelovigen, een conservatieve aftakking van de Russisch-Orthodoxe Kerk, er bescherming vond tegen de repressie door de atheïstische Sovjets. En ook vandaag de dag is Alaska een toevluchtsoord: sinds de Russische invasie van Oekraïne hebben zich enkele honderden Oekraïners in Anchorage gevestigd, de plaats waar Trump en Poetin elkaar vrijdag op een militaire basis zullen ontmoeten.
In 1867 deed tsaar Alexander II het gebied in de verkoop. Rusland had in 1850-1855 op de Krim een kostbare oorlog gevoerd – en verloren – en hij besefte hoe moeilijk verdedigbaar het verre Alaska was. Bovendien begonnen de handelsopbrengsten te dalen en was het onderhoud van de permanente basis en vloot ver van Moskou een kostbare aangelegenheid. In eerste instantie toonde prins Johann II van Liechtenstein interesse, maar die achtte de regio bij nader inzien nutteloos. Mede dankzij de inspanningen van de toenmalige Russische ambassadeur Eduard de Stoeckl ging Alaska voor 7,2 miljoen dollar (gecorrigeerd voor inflatie nu circa 130 miljoen dollar) naar Washington.
De aankoop van Alaska zou in Trump-termen een ‘fantastische deal’ blijken. Twintig jaar later werd er goud gevonden, honderd jaar later kwamen de grote olievoorraden aan het licht, die de Amerikaanse schatkist honderden miljarden dollars hebben opgeleverd. Bovendien bezit Alaska de zeldzame metalen, waar Trump op aast in Oekraïne en die de VS nu vooral inkopen in China. „Alaska heeft onontgonnen mineralen, die zouden kunnen dienen als een alternatief . […] Waarom worden die niet in Alaska gewonnen en beschikbaar gesteld aan de Amerikaanse industrie?”, schreef de Republikeinse oud-gouverneur van Alaska, Frank Murkowski, vorige maand in een opiniestuk in The Wall Street Journal.
De Russische politiek analist Aleksandr Baoenov van denktank Carnegie schreef deze week dat Alaska voor Trump niet alleen symbool staat voor een goede deal, maar ook van een Russische concessie. „Het verkocht [zijn land], maar verloor niet zijn grootsheid”, aldus Baoenov. Bovendien: dat Rusland ooit vrijwillig gebied afstond, zou in Trumps logica niet alleen de Oekraïners, maar ook de koppige Canadezen en de Denen ten voorbeeld moeten strekken, die agressieve claims van Trump op hun grondgebied resoluut afwezen.
Een tekening van Russische en Amerikaanse diplomaten terwijl ze het Verdrag van Afstand ondertekenen, waarbij de verkoop in 1867 van Alaska door het Russische Rijk aan de VS werd vastgelegd.
Bij de Goldrush van Klondike kwamen tussen 1896 en 1899 ook Russische boeren via Alaska naar het Canadese Yukon waar goud gevonden was.
Op zijn beurt zal Poetin even moeten slikken bij het feit dat Rusland gebied ‘kwijtraakte’ aan de Amerikanen, maar daar staan belangrijke voordelen tegenover. De Russische president kan de ontmoeting gebruiken om de Russische grootsheid te benadrukken en Trump opnieuw beloftes van deals voorhouden voor ontginning van het Arctisch gebied.
Want naast de overvloedige historische symboliek spelen in Alaska grote politieke en economische belangen. Allereerst de toekomst van Oekraïne, hoewel het vrijwel onmogelijk is de oorlog zonder inspraak van Kyiv en de Europeanen te beëindigen en Poetin zelf tot nog toe geen enkele serieuze vredespoging heeft ondernomen. Dat het Witte Huis de bijeenkomst op dinsdag een „luisteroefening” noemde, verhoogt de verwachtingen vooraf niet.
Zoals Poetin en Trump in mei nog droomden over gezamenlijke energieprojecten en een mogelijke herstart van Nord Stream, zou in Alaska het belangrijkste gespreksonderwerp wel eens de ontginning van het Russische Noordpoolgebied kunnen zijn, in plaats van Oekraïne. Zonder hulp van buitenaf kan Rusland zijn Arctische doelen niet verwezenlijken, zeker niet onder het huidige sanctieregime. Eind maart zei Poetin op een Arctisch Forum in Moermansk samenwerking met het Westen niet uit te sluiten. „Hoe sterker onze positie, hoe belangrijker de resultaten, hoe meer mogelijkheden we zullen hebben om internationale projecten in het Noordpoolgebied te lanceren, met deelname van landen die ons gunstig gezind zijn. Misschien ook westerse landen, als die interesse tonen”, aldus Poetin. Dat hij vrijdag zal aandringen op opheffing van de sancties in ruil voor een ‘deal’ ligt voor de hand.
Het wekt weinig verbazing dat Trump de eerste is om aangetrokken te worden door de Russische toekomstmuziek. „Als het tot een opwarming van de betrekkingen en een gelijkwaardige overeenkomst komt, dan zouden [de partijen] kunnen afspreken dat de Amerikaanse gasindustrie toegang krijgt tot het Russische Noordpoolgebied, in ruil voor opheffing van de sancties”, zei de Russische regio-deskundige Ilja Sjoemanov deze week tegen Novaja Gazeta. Daarnaast spelen belangrijke veiligheidsvraagstukken in de door inlichtingendiensten zwaar gecontroleerde regio. „Zowel de Russische als de Amerikaanse autoriteiten hebben belang bij het uitwisselen van informatie over elkaars militaire activiteiten in het Noordpoolgebied”, zei Sjoemanov.
Vissers in de Beringstraat tussen de VS en Rusland.
Mogelijk zal de verre reis ook voor Poetin persoonlijke nieuwe inzichten brengen. De laatste keer dat hij zich op Amerikaans grondgebied bevond, was in 2015, toen hij een kille ontmoeting had met toenmalig president Barack Obama tijdens een VN-bijeenkomst in New York. Sinds de Russische invasie van Oekraïne en het internationale arrestatiebevel, dat het Internationaal Strafhof in 2023 tegen hem uitgevaardigde, maakt de Russische president nauwelijks nog buitenlandse reizen en mijdt hij als het even kan het vliegtuig.
Dat Poetin nu toch in het vliegtuig stapt, getuigt van stevig vertrouwen in zijn Amerikaanse ambtgenoot. Wellicht hoopt hij op een herhaling van zijn ontmoeting met Trump in 2018 in Finland, toen Trump zei dat hij Poetin meer vertrouwde dan zijn eigen inlichtingendiensten. Tot vrijdag kan er in het hoofd van Trump nog veel gebeuren. Eén ding is zeker: Poetin vertrekt met sterke kaarten.
Alaska mag dan zeer dunbevolkt en geografisch geïsoleerd zijn; de uitgestrekte en ruige noordwestelijke staat maakt voor Amerikanen ondubbelzinnig deel uit van hun Verenigde Staten. Hoewel het geen landgrens deelt met de rest van het vasteland van de VS, werd het in de Amerikaanse pioniersgeest van almaar verdergaande westwaartse uitbreiding lang als de ‘Last Frontier’ beschouwd.
In 1867 werd het aan het grondgebied van de Amerikanen toegevoegd na een transactie met het Russische keizerrijk, om in 1959 een volwaardige staat worden. In de Koude Oorlog diende het als een belangrijke buffer met de toenmalige Sovjet-Unie, wat de staat de nieuwe bijnaam ‘Guardian of the North’ (Noordwachter) opleverde. Nog altijd telt de staat veel militaire bases en vermoedelijk zullen Poetin en Trump elkaar vrijdag dan ook ontmoeten op Joint Base Elmendorf-Richardson, een gedeelde installatie van zowel de lucht- als landmacht.
Tegenwoordig is de staat dankzij zijn ongerepte natuur een belangrijke toeristische trekpleister en tegelijkertijd ook een belangrijk wingewest voor fossiele energie. De economische exploitatie leidt regelmatig tot belangenconflicten met de lokale (deels inheemse) bevolking.
Politiek gezien eist Alaska in het verre Washington zo nu een dan een opmerkelijke bijrol op. Zo geldt Lisa Murkowski (al ruim twintig jaar senator namens de staat) als een van de gematigdste Republikeinen, door regelmatig in te gaan tegen de fractiediscipline. En in 2008 koos de Republikeinse presidentskandidaat John McCain verrassend Alaska’s toenmalige gouverneur Sarah Palin als zijn running mate. Zij maakte geen gelukkige entrée op het nationale politiek toneel. Zo beriep Palin zich op internationale ervaring door te zeggen „je kan hier in Alaska vanaf land Rusland zien liggen, vanaf een eiland”.
Merijn de Waal
Source: NRC