Luc en Jean-Pierre Dardenne, regisseurs ‘Jeunes mères’ is een echte ‘Dardenne’ en toch ook iets nieuws voor de regiebroers Luc en Jean-Pierre Dardenne die al zo’n beetje alles wonnen op het filmfestival in Cannes. Het is hun eerste ensemblefilm.
Jeunes Mères is de eerste ensemblefilm van Luc en Jean-Pierre Dardenne. Beeld Cinéart Nederland
Op verzoek van de gebroeders Luc en Jean-Pierre Dardenne draaide het filmfestival van Cannes in mei hun film Jeune mères pas op de laatste dag, toen de perskaravaan al grotendeels vertrokken was. Op dezelfde dag en hetzelfde uur dat in 1999 Rosetta in première ging, hun eerste Gouden Palm: een eerbetoon aan de onlangs overleden hoofdrolspeler Émilie Dequenne.
En eens te meer verlieten Luc (71) en Jean-Pierre (74) dit jaar Cannes met een Palm: die voor beste scenario. Ze wonnen zo’n beetje alles op ’s werelds belangrijkste filmfestival: twee Gouden Palmen, de Grand Prix, Juryprijs, regie, beste acteur, actrice, scenario. Het is pas nieuws als wij met lege handen vertrekken, grappen ze.
Jeunes mères is een echte Dardenne en toch ook iets nieuws: hun eerste ensemblefilm. Normaliter focussen ze op één of twee personages, nu verweven ze de verhalen van vier tienermoeders in een opvanghuis bij Luik. Perla hoopt op huisje-boompje-beestje met een ongeïnteresseerd, crimineel ventje. Julie worstelt met drugs. Jessica heeft hechtingsproblemen en stalkt de biologische moeder die haar ooit afstond. Ariane wil haar baby afstaan om niet in moeders armoedefuik van drank, verloedering en foute kerels te eindigen. Dat klinkt als een catalogus van sociale ellende, maar de broers wekken de vier meisjes tot leven en Jeunes mères wordt in de finale warempel een heuse tranentrekker.
Maar eerst iets anders. Dit jaar bestaat de Deense ‘kuisheidsgelofte’ Dogma 95 dertig jaar. In dezelfde zomer dat Lars von Trier in Parijs met zijn ironisch Dogma-manifest aandrong op sobere, eerlijke en documentair gedraaide films, namen de broeders Dardenne – toen vooral bekend als activistische documentairemakers uit Luik – met La Promesse precies zo’n soort speelfilm op. Waren zij indertijd deel van een beweging, vraag ik de broers via Zoom.
Luc: „Die documentaire-stijl kwam eerder voort uit onze eigen, specifieke ervaring. We debuteerden twee jaar eerder met een traditionele speelfilm, Je pense à vous. Dat werd een flop, dus dachten we: nu doen we het op onze manier. Onbekende acteurs volgen met de camera op de schouder.” Jean-Pierre: „Maar het klopt wel dat we na de Gouden Palm voor Rosetta (1999) veel invloed kregen op beginnende arthouse-regisseurs.” Luc: ‘Misschien meer nog door Le Fils (2002). [De Amerikaanse regisseur] Darren Aronofsky vertelde me dat hij indertijd diep onder de indruk was omdat we twintig minuten lang (acteur) Olivier Gourmet in de rug durfden te filmen. Dat zag je daarna heel vaak.”
De Dardennes broers wonnen in Cannes de prijs voor beste scenario met 'Jeunes Mères'. Beeld Cinéart Nederland
Jeunes mères komt voort uit hun research in een opvanghuis voor ongehuwde tienermoeders bij Luik, waar de film ook grotendeels werd opgenomen. Luc: „Na gesprekken met de jonge moeders, begeleiders en psychologen besloten we geen film over één tienermoeder te maken, zoals we van plan waren, maar een ensemblefilm. Dat moederhuis is heel licht en modernistisch, totaal anders dan die sombere katholieke pensionaten voor ongehuwde moeders die de kerk in de 19de eeuw liet bouwen. We hebben een fijne plek gecreëerd waar de moeders tijdens de opnames verbleven. Binnen veranderden wij niks, alleen de foto’s op de muren.”
Jessica van Jeunes mères lijkt „een heel klein beetje” op de hoofdpersoon van hun oorspronkelijke film, zeggen ze. Een ensemblefilm was een uitdaging voor ze. Luc: „Dat je het traject van al die meisjes volgt zonder dat je het scenario als een constructie ervaart.” Jean-Pierre: „Ieder meisje heeft een eigen verhaal en een eigen baby, maar soms zijn ze een kwartier of twintig minuten lang niet in beeld. Hoe krijg je ze dan weer terug bij de kijker? Rond elk personage moest daarom een sterke, direct herkenbare emoties hangen. Jessica die verlangend haar moeder stalkt of Perla die in haar eentje koppig de kinderwagen door de stad douwt om haar droom te realiseren.”
Het werken met zoveel baby’s beviel de Dardennes wel. Luc: „Ze hielpen onze jonge actrices enorm, die werden gedwongen twee registers tegelijk te bespelen: fictie en realiteit. Zij leren hun tekst uit het hoofd en spelen hun rol, maar de baby leeft in de realiteit, en daar moeten zij weer op reageren. Het maakt alles echter. Baby’s zijn geen complicatie voor een film, maar een verdieping.”
Jean-Pierre: „Elk personage in Jeunes mères heeft zijn sociale context, maar het draait om de relatie met hun baby én hun eigen moeder. Daardoor ga je met ze meeleven. Ze schenken leven, maar geven elkaar ook trauma’s en ellende door.”
De Dardennes filmen hun jonge actrices alsof ze zich ertegen verzetten gefilmd te worden, schrijven ze. Wat bedoelen ze daarmee? Luc: „We streefden naar een mise-en-scène waarin ze zich soms voor de camera lijken te verbergen. Dat hun gezicht zich achter een hoodie verschuilt of een beetje van de camera is afgewend.” Jean-Pierre: „Denk aan Vermeers schilderij ‘Brieflezend meisje bij het venster’, waar je een vrouw met half afgewend gelaat een brief ziet lezen. Een liefdesbrief, vullen we dan in. Maar het kan evengoed een boodschappenlijstje zijn. Het punt is dat emoties soms intenser zijn als je ze niet toont.”
Jeunes mères is een feel good-movie, zoals veel Dardenne-films. Maken ze hun films over zware issues als armoede, onrecht, misbruik en illegaliteit zo toegankelijk voor een groter publiek? Luc: „Dat doen we niet met die intentie, we willen gewoon dat het goed komt met onze personages. Dat ze zich bevrijden uit de kooi waarin ze zijn opgesloten.” Dat lukt hun tienermoeders: ze worden volwassen. Veel films van de Dardenne zijn coming-of-age. Zouden ze gezien hun leeftijd niet eens een film over oude mensen moeten maken? Jean-Pierre, lachend: „Hooguit over bejaarde mensen die weer kinds worden dan. Een komedie.”
Coen van Zwol
Het zijn zelf nog kinderen, dat is het eerste wat opvalt als je kijkt naar Jeunes mères. Maar wel kinderen die volwassen keuzes moeten maken omdat ze moeder zijn of worden. De nieuwe mozaïekfilm van de tweevoudige Gouden Palm-winnaars Jean-Pierre & Luc Dardenne volgt een aantal jonge vrouwen die wonen in een opvanghuis in Luik. Hier leren ze hun baby’s verzorgen, hun levens op de rit te houden en kunnen ze – indien ze dat zelf willen – in contact komen met ouders die willen adopteren.
We krijgen net voldoende informatie over de levens van de vrouwen om een genuanceerd beeld van hun worstelingen te krijgen. Zo zien we de hoogzwangere Jessica, die wanhopig probeert haar eigen biologische moeder te spreken om erachter te komen waarom zij ooit is afgestaan. Perla, die naïef hoopt een gezinnetje te vormen met een straatschoffie dat uit jeugddetentie komt. Of Ariane, in wier baby haar verstikkende, verwaarlozende moeder een kans ziet om weer met schone lei te beginnen.
Dat klinkt als een recept voor melodrama, maar Jeunes mères toont gebeurtenissen meestal zonder sentimentaliteit. Volledig terecht kregen de Dardennes in Cannes de prijs voor beste scenario. Ze belichten ook het egoïsme van deze jonge moeders – het zijn tieners, natuurlijk – hun vluchtgedrag in drank en drugs, hoe ze hun kinderen negeren of inzetten om te manipuleren. Maar ook hoe ze elkaar helpen in het opvanghuis, hun zorgzaamheid, en de steun van niet oordelende hulpverleners.
Het acteerwerk van de niet-professionele actrices varieert. Niet alles is even goed, maar bij momenten zijn ze indrukwekkend, zoals Janaina Halloy Fokan die als Ariane hartverscheurend standvastig probeert te zijn. Maar eigenlijk nog aangrijpender dan hun keuzes zijn de keuzes die hún moeders jaren eerder maakten. Je ziet hoe vrouwen als Jessica, Perla en Ariane zijn getekend door gemiste zorg en liefde. Zonder dat er expliciet op wordt gehamerd, laat de film je niet alleen nadenken deze vrouwen, maar ook over hun ouders, grootouders én kinderen; over intergenerationeel trauma. Het laat je verbouwereerd achter, zonder dat er iets vet aangezet moest worden.
Sabeth Snijders
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC