Op 12 augustus 2000 verging in de Barentszzee de Russische atoomonderzeeër Koersk, waarbij 118 bemanningsleden omkwamen. 25 jaar later vloeien er tranen bij de herdenking.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Moskou.
Nog voordat de officiële herdenking begint, schuifelt de bejaarde Sofia Leonova naar het standbeeld voor de omgekomen bemanningsleden van de atoomonderzeeër Koersk. Ze zet het portret van haar zoon tegen het marmer, tussen de rode anjers, en kan haar tranen niet onderdrukken.
‘Ik beleef alles weer opnieuw’, zegt ze. ‘Ze zeggen wel dat de tijd alle wonden heelt, maar dat is niet zo. Maar je raakt eraan gewend met die pijn te leven.’
Het lichaam van haar 20-jarige zoon Dmitri werd in het najaar van 2001 geborgen, nadat het Nederlandse takelbedrijf Mammoet er samen met bergingsbedrijf Smit Tak in was geslaagd de Koersk van de bodem van de Barentszzee te lichten en over te brengen naar een dok niet ver van Moermansk. Een huzarenklus, geklaard net voordat de najaarsstormen de bergingsoperatie danig zouden bemoeilijken.
Leonova loopt terug naar de tientallen mensen, meest militairen en familieleden, die naar het monument zijn gekomen voor de 25ste herdenking van de tragedie. Herdenkingsbijeenkomsten zijn er op deze dag ook in Sint-Petersburg, waar de meeste slachtoffers zijn begraven, en in Koersk, de stad waarnaar de gezonken onderzeeër is vernoemd.
Het monument voor de bemanning van de Koersk staat pal naast het museum van de Sovjetstrijdkrachten in Moskou. Een metershoge figuur van een matroos rijst op naast een bronzen beeltenis van de Koersk, die met zijn neus de zeebodem raakt. Precies zo zonk het schip op 12 augustus 2000, nadat een oefentorpedo tijdens een marine-oefening was geëxplodeerd.
Enkele minuten daarna ontploften alle overige torpedo’s in het ruim, een explosie die tot in Noorwegen werd geregistreerd. Bij de klap kwamen 95 opvarenden direct om het leven. De overige 23 wisten zich in veiligheid te brengen in een ander deel van het schip, vanwaar ze SOS-klopsignalen uitzonden en bleven hopen op redding, terwijl het water steeg en de zuurstof afnam.
De kans op redding werd snel kleiner. De marineschepen die hadden deelgenomen aan de vlootoefening hadden het gebied verlaten, zelfs al was toen al duidelijk dat zich een ramp had voltrokken. Pas twee dagen later werd officieel toegegeven dat de Koersk was gezonken. Hulp van Noorwegen en Groot-Brittannië werd afgewezen, maar de Russen slaagden er zelf niet in toegang te krijgen tot de onderzeeër. Toen de Noorse hulp op 20 augustus uiteindelijk toch werd geaccepteerd, was het te laat. De 23 opvarenden die de explosies hadden overleefd, waren na 15 augustus waarschijnlijk al niet meer in leven.
Ljoedmila Safonova, nu 83, klampte zich niettemin vast aan ieder sprankje hoop en weigerde het nieuws te accepteren. ‘De eerste jaren kon ik me er helemaal niet mee verzoenen. Ik verzon allerlei verhalen, dat hij toch nog ergens was, dat hij zich had weten te redden, dat er enige tijd voorbij zou gaan en ik hem zou weerzien.’
Safonova verloor haar zoon Maksim, een stuurman die net vier dagen eerder zijn 26ste verjaardag had gevierd. ‘Hij zat in het tweede compartiment, dus hij is meteen omgekomen’, zegt ze. Zijn lichaam werd een jaar later geborgen. ‘We hebben hem moeten identificeren. Toen was natuurlijk alles duidelijk, je kon niets meer verzinnen, er was gebeurd wat we toen natuurlijk al een jaar wisten.’
Net als Leonova zegt Safonova dat de tijd de wonden van toen niet heeft geheeld. ‘Er is een kwart eeuw voorbijgegaan, maar voor mij is het alsof het nog maar net is gebeurd. Het doet nog altijd pijn. De tijd leert waarschijnlijk wel hoe je ermee om moet gaan, maar ze heelt niet. Soms is het zo zwaar, zo moeilijk. Dat is met gewone woorden niet uit te drukken, wat je voelt. Dus is dit voor mij een dag waarop ik het goede probeer te herinneren.’
Schout-bij-nacht Aleksandr Djakonov (74) neemt het woord. Hij onderstreept dat de ramp met de Koersk over de hele wereld grote indruk maakte. ‘Dit was niet alleen een tragedie van onze vloot en van ons land. De hele wereld kwam ons te hulp.’
Djakonov noemt de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk en andere landen, maar laat ook niet na Vladimir Poetin te bedanken, die op 12 augustus 2000 nog maar enkele maanden president en opperbevelhebber was. Op deze herdenkingsdag klinkt er geen onvertogen woord over Poetin of over de leiding van de Noordelijke Vloot, en is er niets meer te bespeuren van de felle kritiek die destijds in de toen nog vrije Russische media werd geuit.
Poetin werd verweten dat hij niet meteen terugkwam van zijn vakantie aan de Zwarte Zee, de vlootleiding dat ze niet meteen actie had ondernomen om althans te proberen de nog levende bemanningsleden aan boord van de Koersk te redden. Intussen werden er leugens verspreid als zouden er contacten zijn met de overlevenden aan boord. Er rezen na de ramp ook vragen over de deugdelijkheid van de ontplofte oefentorpedo, waarvan documentatie zou zijn vervalst.
De manier waarop de Russische media de ramp met de Koersk versloegen sterkte het Kremlin in het voornemen ze zo snel mogelijk onder controle te brengen, iets waarachter al in het voorjaar van 2001 vaart werd gezet met de overname van de onafhankelijke televisiezender NTV door het staatsgasbedrijf Gazprom.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant