Beeldhouwers van het vlees In deze rubriek kijken we naar opvallende beelden in de hedendaagse cultuur, en wat ze te zeggen hebben. Deze week: waar komen trends in plastische chirurgie vandaan?
De twee actrices in de film Freakier Friday hebben een tegengestelde omgang met plastisch chirurgie: actrice Lindsay Lohan (l) maakt geen geheim van ingrepen, Jamie Lee Curtis is fervent criticus.
Natuurlijk, er zit ook een grap over de lippen tussen. Als de kleindochter van actrice Jamie Lee Curtis in de film Freakier Friday in het lichaam van haar oma terechtkomt, zijn de lippen van Curtis haar direct een doorn in het oog. Met een cosmetisch middeltje (de tijdelijk werkende lip plumper) dienen ze snel groter te worden gemaakt.
De grap in Freakier Friday, die vorige week in première ging, past bij de tijd: opgepompte lippen zijn een soort symbolisch voorbeeld geworden voor de steeds groter wordende hoeveelheid cosmetische en plastisch-chirurgische ingrepen – zoals ook te zien aan de foto waarmee Jamie Lee Curtis, fervent criticus van het ‘cosmetisch industrieel complex’, eind juli met dikke rode neplippen op haar gezicht geplakt bij een interview poseerde.
De grappen nemen alleen niet weg dat de realiteit allang anders is. Van schaamte over cosmetische en plastische chirurgie is juist steeds minder sprake: sterren én chirurgen posten inmiddels trots hun bodysculpting op hun sociale-media-accounts. De recente behandeling van actrice Lindsay Lohan, in Freakier Friday uitgerekend de tegenspeelster van de kritische Jamie Lee Curtis, zou haar „een tijdloze en stralende verschijning” opleveren, aldus de kliniek in Dubai waar Lohan klant is.
Maar ‘een tijdloze verschijning’ is in dit geval toch niet de meest adequate omschrijving – want aan plastische chirurgie zit niet alleen een medische en economische (steeds goedkoper), maar ook een heel duidelijke culturele kant. Want: hoe ontstaan trends in plastische chirurgie eigenlijk – en wat wordt de volgende?
Eigenlijk is het net als bij een kunstwerk: het cosmetisch werk aan het lichaam kan je niets minder dan een spiegel van de tijd noemen. Dit was volgens cultuurhistoricus Sander L. Gilman al zo toen de ‘beeldhouwers van het vlees’, zoals de eerste chirurgen zich direct al noemden, rond 1870 voor het eerst op kleine schaal met correctieve ingrepen in het gezicht begonnen.
In ieder decennium weerspiegelen zich daarom ook weer andere opvattingen in de aanpassingen. Zo dienden in de late negentiende eeuw antieke Griekse ideaaltypes tot voorbeeld voor soms opvallend flinke, rechte neuzen. In de jaren 1980 werden de neusoperaties van popster Michael Jackson dan weer met een bredere trend onder Afro-Amerikanen in verband gebracht om zich aan het toenmalig dominante ‘witte ideaal’ in de VS aan te willen passen.
De neus van Michael Jackson, meerdere keren geopereerd, was eind 20ste eeuw een van de bekendste voorbeelden van plastische chirurgie.
De vergrote lip van de laatste jaren is ondertussen niet los te zien van het ideaal van het zogeheten ‘Instagram Face’, een term die New Yorker-journalist Jia Tolentino al in 2019 lanceerde. Die wordt volgens haar gekenmerkt door „the greatest hits” van de geglobaliseerde cultuur, zoals een Zuid-Aziatische vorm van de ogen, Afro-Amerikaanse invloed op de lippen, westerse invloed op de neus. Dit ideaal begon bij reality-ster Kim Kardashian rond 2012, en werd daarna wereldwijd door miljoenen jonge vrouwen met cosmetica én chirurgische ingrepen nagebootst – het bekendst bij haar eigen halfzus Kylie Jenner.
Maar deze laatste trend laat toch ook iets anders zien dan alleen opvattingen over esthetiek en etniciteit. Steeds meer blijken de wensen bij de plastisch chirurg ook door iets heel concreets te worden bepaald: de fotografische techniek waarmee we onszelf bekijken. De eerste grote aanwijsbare trend van de afgelopen vijftien jaar was niet voor niets de neusverkleining. Volgens de American Academy of Facial Plastic and Reconstructive Surgery was dit direct terug te voeren op de nieuwe smartphones na 2010: door de vervorming van de frontcamera bij het maken van selfies leek de neus groter, en dus stapten geschrokken mannen en vrouwen naar de chirurg om hun neus kleiner te laten maken.
Ondernemer en sociale media-ster Kylie Jenner is een van de bekendste voorbeelden van het ‘Instagram Face’.
Het succes van sociale media na 2015 heeft weer een andere esthetiek opgeleverd. De sociale media belonen volgens Jia Tolentino een gezicht dat het snelst opvalt tussen de andere, en dus werden alle eigenschappen die succes hadden net nog wat verder uitvergroot: groter die lippen, katachtiger die ogen, hoger die jukbeenderen. Het type gezicht van Kardashian heeft succes gekregen omdat het geschikt bleek „voor de esthetiek van Instagram”, schrijft Tolentino, „waar het ideale beeld altijd dat is wat direct op een smartphone-scherm opvalt”.
En nu? Nu worden de overdreven aanpassingen van de laatste jaren juist weer vaker teruggedraaid, meldde de Amerikaanse vereniging voor plastisch chirurgen. De nieuwste wens bij steeds jongere vrouwen én steeds meer mannen, is een subtiele, ‘onzichtbare’ aanpassing van het gezicht: undetectable tweaks, noemt de vereniging dat, waarmee geen ándere versie maar een geoptimaliseerde versie van jezelf zou ontstaan: weg die oogzakjes, rechter die neus, strakker die onderkin. CNN illustreert deze nieuwste trend met een reeks ‘voor- en na-foto’s’ van een 28-jarige vrouw. Links een mens met karakteristieke trekken, rechts een uniform wezen, alsof ze zichzelf heeft laten gladstrijken door de gestandaardiseerde foto-filter van haar smartphone.
Ook deze nieuwe wens is niet los te zien van nieuwe techniek: want ja, de fotofilter wordt al langer ingezet ter illustratie van cosmetische wensen, maar die filters worden nu wel steeds vaker door AI samengesteld. De Amerikaanse vereniging voor plastisch chirurgen (ASPS) ziet de AI-techniek nog in de kinderschoenen, maar verwijst al wel enthousiast door naar de ‘face simulator’ van het bedrijf ‘Perfect corporation’ – „een naam als van een James Bond-schurk”, zoals een chirurg bij de ASPS het formuleert – omdat die „goed kan voorspellen” hoe je er met een botox-behandeling uit komt te zien. De volgende stap laat zich raden: klanten die met een AI-gefilterde foto van zichzelf de kliniek binnenstappen.
De Franse kunstenares Orlan in 2004, met twee ingezette uitstulpingen op het voorhoofd. Met haar reeks van plastisch-chirurgische performances wilde Orlan heersende schoonheidsopvattingen bekritiseren.
Het menselijk lichaam wordt zo dus letterlijk een beeldhouwwerk op basis van culturele ideaaltypes. De Franse kunstenares Orlan, die haar gezicht in de jaren 1990 aan de hand van beroemde schilderijen van vrouwengezichten liet ombouwen, voorzag dit al. Nu is haar extreme werk normaliteit geworden. De opgespoten-lip-grappen van Freakier Friday zullen achteraf een tijdsbeeld van de vroege jaren 2020 zijn – toen we er allemaal nog een beetje om konden lachen.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC