De 30-jarige Caroline Wahl schreef twee bestsellers in twee jaar tijd en tart de culturele mores van Duitsland met haar compromisloze houding. Haar hoop voor de Europese literatuur is gevestigd op de jeugd: ‘Het hele politiek correcte gaat er een beetje af.’
Caroline Wahl (30) staat op haar balkon in Kiel en wordt omringd door kermis. Het ge-unk-unk-unk van de zweefmolen aan de overkant komt in natte vlagen aangewaaid over het water van de binnenstadshaven. De jaarlijkse feestweek in haar nieuwe woonplaats valt tegen, zegt Wahl terwijl ze, sigaret in haar hand, haar dagelijkse hardlooprondje aanwijst: langs de boulevard, voorbij de veerbootterminals en het grijze marinefregat, richting het zeegat in de verte. De route staat nu vol grijpautomaten en worstkramen.
‘Volgende week heb ik Kiel weer voor mezelf.’ Terwijl ze haar sigaret uitdrukt, rillend in haar oversized roze T-shirt in de miezer, heeft Wahl een binnenpretje. ‘Ik heb deze week twee interviews aan landelijke media gegeven over de vraag waarom ik hier woon. Als iemand me dat drie jaar geleden had verteld, had ik dat niet geloofd.’
ZOMERSERIE: SCHRIJVER IN EUROPA
Wat bindt Europese schrijvers? Is er sprake van een Europese cultuur? En hoe zie je die terug in de literatuur? Een wekelijkse interviewserie met zes prominente schrijvers. Deze week: de Duitse schrijver Caroline Wahl. Lees ook eerdere interviews met de Belgische schrijver Gaea Schoeters en de Kroatische schrijver Slobodan Šnajder.
Kiel, een middelgrote en naar algemene maatstaven ondergemiddeld mooie havenstad in Noord-Duitsland, is inderdaad geen logische thuisbasis voor een jonge bestsellerauteur.
De keuze voor Kiel is lang niet het enige waarmee Caroline Wahl de ongeschreven mores van literair Duitsland tart. Dat begon met haar plotsklapse doorbraak. Ze schreef twee bestsellers in minder dan twee jaar tijd. Het literaire establishment buigt zich sindsdien over de vraag of het om E- of toch om U-literatuur gaat – ernstige literatuur of de inferieure Unterhaltungsliteratur, entertainmentliteratuur. Wahl rolt bij het noemen van deze begrippen met haar ogen.
Op Instagram uitte ze vorig jaar haar verontwaardiging over het ontbreken van haar naam op de longlist voor de prestigieuze Deutscher Buchpreis. Zonder ironie. ‘Ik ben verdrietig en woedend.’
In 2023 debuteerde Wahl met 22 banen, een coming-of-ageroman over wiskundestudent Tilda, die in een niet nader genoemde provincieplaats woont, in het droevigste huis van de Vrolijkstraat. Daar zorgt ze voor haar tien jaar jongere zusje Ida, en op slechte dagen ook voor haar alcoholistische, onvoorspelbare moeder.
Achter de kassa van de supermarkt overweegt Tilda of ze het over haar hart kan verkrijgen om haar kapotte familie achter te laten voor een promotietraject in Berlijn. Na haar bijbaantje zwemt ze haar dagelijkse 22 banen in het buitenzwembad, waar op een dag Victor op het startblok staat.
Het boek is niet zo zoet als de synopsis lijkt. Wahl laat haar beschadigde en ietwat onpeilbare personages in weinig woorden rauwe, wezenlijke dingen voelen en zeggen, om uiteindelijk onvoorwaardelijke beschutting te vinden bij elkaar. Volgens Die Zeit raakt haar boek ‘de zenuw van het heden’. Een geduchte recensent van Der Spiegel noemt het ‘zeer pakkend en authentiek’. Anderen hebben bedenkingen over de schematische indeling in ‘goede’ en ‘slechte’ personages en de kitscherige beschrijvingen, zoals de ijsblauwe ogen van Victor.
Wahl won met haar debuut de publieksprijs van de Duitse boekhandels en talloze andere onderscheidingen en nominaties. Te midden van dat succes voltooide ze haar tweede boek. Windkracht 17, dat binnenkort in Nederlandse vertaling verschijnt, gaat over het inmiddels volwassen zusje Ida, die na de dood van haar moeder niet weet waar ze naartoe moet met haar woede en haar leven.
Dankzij meer dan 600 duizend verkochte exemplaren per boek kon Wahl haar ‘schijtbaantje’ bij een uitgeverij opzeggen en precies doen waar ze zin in had. En dat was verhuizen naar dit appartement in Kiel. Het besluit om ooit aan zee te gaan wonen nam Wahl als kind op vakantie in Nederland. ‘Ik heb nog even serieus overwogen een huis te zoeken in Den Helder. Omdat ik van steden houd waar andere mensen niet van houden, maar vooral omdat ik de openheid van de zee nodig heb.’
Ze wijst nog een keer naar de veerbootterminal in de verte. ‘Daar gaan boten naar Zweden, Denemarken en één keer per week naar Noorwegen. Dat ik gewoon zou kunnen besluiten op de boot te stappen naar het buitenland, geeft me een heel Europees gevoel.’
Over Europa moet dit interview gaan, over Europese literatuur. Maar toen Wahl de vragen van de Volkskrant kreeg, schrok ze. ‘Omdat ik op het moment vooral Duitse romans lees, uit nieuwsgierigheid naar het werk van collega’s. Maar ook omdat ik denk dat je niet echt over één Europese literatuur kunt spreken, zolang er in Europa verschillende talen worden gesproken. Elk taalgebied is een eigen literaire wereld.’
Tegelijkertijd, zegt ze, ‘is literatuur heel belangrijk voor Europa, voor wat Europa is. Boeken zijn een vehikel om de levens van andere mensen te begrijpen. Als kind heb ik de landen om mij heen en de Europese geschiedenis ontdekt door romans. Ik was zo’n kind dat al vroeg rondneusde in de kast van mijn ouders. Eerst las ik gewoon alles. Na een poosje ontdekte ik dat krimi’s niets voor mij waren, maar de collectie victoriaanse liefdesgeschiedenissen van mijn moeder wel – Jane Eyre van Charlotte Brontë!’
Welke andere Europese boeken maakten grote indruk op de tiener Caroline Wahl?
‘Alles van Simone de Beauvoir. Of Suite Française van Irène Némirovsky (de Oekraïens-Joodse schrijver die in Parijs twee romans voltooide voordat ze in 1942 werd omgebracht in Auschwitz, red.). Zoiets als nationaalsocialisme wordt voor mij door literatuur veel toegankelijker dan een geschiedenisboek het ooit zal maken: hoe het dagelijks leven eruitzag, voor welke intellectuele keuzes mensen stonden, de moed van sommigen.’
Heeft u momenteel een literair lievelingsland binnen Europa?
‘De laatste tijd heb ik veel boeken uit Ierland gelezen. Ik geloof dat er door het succes van Sally Rooney, die ik ook geweldig vind, meer Ierse schrijvers in het buitenland worden uitgegeven. Maar mijn lievelingsgebied is Oost-Europa. Ik heb Vang de haas van Lana Bastašić net uit. (Het boek stond in 2022 op de shortlist van de Europese Literatuurprijs, red.) Dat gaat over twee jonge vrouwen uit Bosnië en een van hen gaat dan naar West-Europa, ook naar Ierland geloof ik. Maar ze komt erachter dat ze zich nergens echt thuis voelt.
‘Het mooie aan Oost-Europese romans vind ik de nadrukkelijke aanwezigheid van de geschiedenis: dat je achter een hedendaags verhaal meestal ook de levensverhalen van de voorouders van de hoofdpersonen leest, uit een wereld die wij helemaal niet kennen.’
U noemt tot nu toe alleen maar boeken met vrouwelijke protagonisten. Tilda en Ida, uw beide hoofdpersonen, zijn ook vrouwelijk. Dat lijkt me geen toeval.
‘Nee, ik was vroeger altijd al op zoek naar teksten over sterke vrouwen, over heldinnen. Een van mijn lievelingsboeken was Das Mädchen van Angelika Klüssendorf. Het gaat over een jonge vrouw in de DDR, ook met alcoholistische, gewelddadige ouders. Ze is heel hard, ze steelt winkels leeg, ze vecht. Het boek begint met de zin ‘Er vloog poep door de lucht.’
‘Aan de andere kant verlangt ze diep naar een ander leven, vlucht ze in haar fantasie. Ik houd van die tegenspraak. Ook Speeldrift van Juli Zeh, over een meisje dat haar leraar verleidt, maakte indruk op me.
‘Ik dacht toen al: deze schrijvers hebben de coolste baan ter wereld, en ik fantaseerde erover om ooit ook verhalen te schrijven, met vrouwelijke hoofdpersonen. Ik schreef graag, maar ik haalde gemiddelde cijfers voor Duits, en er was nooit een lerares die me aanmoedigde door te gaan met schrijven. Dus ik zag mezelf meer als lezer.
‘De moed om zelf te schrijven kreeg ik pas toen ik na mijn studie baantjes had bij uitgeverijen. Daar mocht ik manuscripten lezen. Die vond ik vaak heel slecht. En dan dacht ik: wat ben je voor een arrogante tuttebel. Die mensen durven tenminste wel een heel boek van begin tot einde te schrijven en op te sturen. Dat was het moment waarop ik dacht: als je het nu niet doet, doe je het nooit.’
Uw protagonisten zijn eigenzinnig en moedig. Maar het gekke is dat in beide boeken op een gegeven moment ook mannen ten tonele verschijnen. Toch een soort redders. Waarom zijn die nodig?
‘Ach die mannen, die zijn er gewoon ter compensatie! Omdat er in mijn eigen leven nooit zo’n man opduikt. Geen Victor. In augustus komt hier in Duitsland mijn volgende boek uit, Die Assistentin (‘De assistente’). Ik had me voorgenomen dat dit boek géén liefdesverhaal mocht worden. En ik was goed op weg. Maar op ongeveer driekwart merkte ik: ja hoor, daar komt toch weer een man aan. Zelfs voor een bloemlezing waaraan ik meewerk, over uitgestorven dieren, heb ik een liefdesverhaal geschreven – over een buidelwolf. Ik heb blijkbaar een grote behoefte aan liefde.’
Dit laatste is een typisch Caroline Wahl-antwoord. Direct, schijnbaar zonder schroom en op een bepaalde manier compromisloos, zegt ze dingen die bij anderen plaatsvervangende schaamte oproepen. Ze wordt regelmatig voor arrogant versleten, naïef, of een combinatie van beide. Vooral sinds de affaire rond de Deutscher Buchpreis en de hausse aan interviews daarna, waarin ze zich uitsprak tegen valse bescheidenheid.
‘Zodra een boek goed verkoopt, krijgen mensen hier argwaan. Dat is denk ik typisch Duits, het idee dat echte literatuur ontoegankelijk en ingewikkeld is. Ik kreeg na dat Instagram-bericht veel instemmende reacties van jonge mensen die ook vinden dat de logica van de cultuurwereld een beetje getikt is. De Süddeutsche Zeitung schreef toen dat ik die prijs inderdaad had verdiend. Daar kan ik van genieten, en tegelijk is het een beetje lachwekkend om een soort ‘fenomeen’ te zijn.
Ze staat op om koffie te zetten in de keuken, die er net zo gloednieuw uitziet als haar schrijversleven. Later zegt ze: ‘Dat onverschrokkene heb ik mezelf opgelegd sinds ik schrijver ben. Daarvoor werd mijn hele leven beheerst door angst om te falen, achteraf gezien. Dat wil ik niet. Angst neemt al snel te veel ruimte in.’
U laat zich nooit publiekelijk uit over politiek of actualiteit, in tegenstelling tot veel activistische generatiegenoten overal in Europa.
‘Ik ben zeer geïnteresseerd in politiek en ongeveer alles wat er nu in de wereld gebeurt, baart me zorgen. Gaza, Iran, dat zijn dingen die ik de hele dag met me meeneem. Ik vraag me voortdurend af wat daarin onze taak is, van Europa, van Duitsland.
‘Maar daarover laat ik me inderdaad niet in het openbaar uit. De druk om dat wel te doen is groot, ik krijg vaak berichten op sociale media met de vraag wat mijn standpunt is over allerlei zaken. Ik heb er niets tegen als kunstenaars activistisch zijn, maar ik wil me er niet toe verplicht voelen. Ik ben geen politicus. Ik kan me veel beter uitdrukken via literatuur.’
Denkt u dat de onrustige, onzekere tijd waarin we leven de Europese cultuur zal veranderen?
‘Ik merk dat de grote vragen van deze tijd mijn bubbel splijten. Ik heb nog nooit eerder in mijn leven meegemaakt dat mijn vrienden en familieleden onderling verdeeld zijn over belangrijke vraagstukken, en soms ook geshockeerd zijn over de opvattingen van de ander.’
Over welke onderwerpen gaat het dan?
‘Over Gaza en hoe Duitsland zich moet verhouden tot Israël. Maar ook over de dienstplicht die de Duitse regering weer wil invoeren en de herbewapening. Sommigen vinden dat nu noodzakelijk, maar anderen zijn pacifistisch en zeggen: oorlog is altijd verkeerd.
‘Deze tijd lijkt een soort beproeving, een Zerreißprobe. Ik bedoel, het hele concept Europa – ik ben een kind van de jaren nul, groot geworden met het idee dat de EU een soort vredesmacht is. Als er ergens ter wereld een probleem is, zouden wij de handen ineenslaan en blauwhelmen sturen om het op te lossen.
‘Gaza laat zien dat Europa faalt. Ik keek tv en zag beelden van de Navo-top. Hoe al die leiders tegen Trump slijmen en jullie koning de rode loper uitrolt. Dan denk ik: mensen, dit lijkt wel een aflevering van The Simpsons. Laat het stoppen!’
Een beproeving kun je ook doorstaan. Ziet u hoopvolle ontwikkelingen, op cultureel en literair gebied?
‘Wat ik hoopgevend vind, is de veelstemmigheid van de hedendaagse literatuur. Er is zo veel ruimte voor verhalen van migranten, teksten die op allerlei manieren culturele grenzen beslechten. Een van de beste Duitse schrijvers van dit moment vind ik Olga Grjasnowa (Duitse auteur geboren in Azerbeidzjan, red.) Haar boeken, zoals het recente Juli, August, September, zijn echt Europese teksten, omdat ze de recente Europese geschiedenis weerspiegelen waarin migratie zo’n belangrijke rol speelt.
‘Ook het idee dat we in een tijd leven die iedereen wakker schudt vind ik hoopgevend. Ik heb mijn hoop vooral op jonge mensen gevestigd. Ik meen te merken dat hun discussies en gedachten, ook in de wereld van kunst en cultuur, wezenlijker zijn dan een paar jaar geleden. Het hele politiek correcte gaat er een beetje af. Dat is van niet te onderschatten waarde. Ik heb het gevoel dat daaruit goede dingen zullen ontstaan. Ik kan me in elk geval niet voorstellen dat het alleen maar slecht afloopt.’
22 banen is een uitzondering op de internationale trend van sterk autobiografische debuutromans. U komt niet uit een gebroken gezin en uw moeder was geen alcoholist. U kreeg dan ook het verwijt dat u vanuit een geprivilegieerde positie hebt geschreven over een milieu waarmee u zelf niet in aanraking bent geweest.
‘Ik geloof eerder dat deze tijd literatuurhistorisch gezien een uitzondering is: volgens mij bestond er niet eerder in de literaire geschiedenis zo’n strikte norm dat een auteur iets van heel dichtbij moet hebben meegemaakt om er geloofwaardig over te kunnen schrijven.
‘Als we precies gaan definiëren wat schrijvers wel en niet mogen, lijkt me dat een glijdende schaal. Dan mag er op een gegeven moment niets meer. Ik sta voor kunst die in principe alles mag. Kafka is toch ook niet écht als kakkerlak wakker geworden? Het mooie van literatuur is dat je dingen kunt proberen te begrijpen met taal. Dat kan heel erg misgaan, ja, maar dan komt er een discussie op gang over wat er misging. En dat is niet zo leuk voor de auteur, maar wel waardevol.’
Wat ik gedurfd vond aan allebei uw boeken is de goede afloop: daardoor lijken het hedendaagse sprookjes. Was dat de bedoeling?
‘Ik heb altijd veel van sprookjes gehouden, dus ik zal er in elk geval door zijn beïnvloed. Mijn oma kwam uit Oost-Pruisen (een gebied dat voor de Tweede Wereldoorlog bij Duitsland hoorde en nu deel van Polen is, red.) en las altijd Russische sprookjes voor. Die waren nogal grimmig en dat vond ik heerlijk. Dat soort verhalen bleef heel lang in mijn hoofd zitten, vooral als ze niet goed afliepen.
‘Toen mijn moeder mij De kleine zeemeermin had voorgelezen, kon ik er niet over uit dat het verhaal zo droevig eindigt en dat ik daar niets aan kon veranderen. Dat die prins zo stom kon zijn! Blijkbaar bleef ik er maar over doorgaan, want ik weet nog dat mijn moeder me op een gegeven moment indringend aankeek en zei: je weet toch dat het maar een verhaal is?
‘Het was niet mijn directe intentie om sprookjes te schrijven. Maar ik houd er wel van om de werkelijkheid wat te versimpelen. Ik schrijf ook om te ordenen. Als ik schrijf, krijgen dingen een plaats, allerlei observaties, dingen die ik niet begrijp en die me in het dagelijks leven uit evenwicht brengen. Dan probeer ik de ruis weg te filteren en tot de kern te komen. Dat heb ik nodig om iets meer grip te krijgen op de wereld. Dan ontstaat er meestal een soort microkosmos: in mijn boeken een kleine stad of een eiland.’
Heeft Europa nieuwe sprookjes nodig?
‘Deze tijd heeft zeker teksten nodig die hoop geven en zich bezinnen op de vraag wat echt belangrijk is, waarvoor we willen staan en vechten in ons leven. Mijn boeken zijn een beetje tijdloos, er vinden geen politieke debatten in plaats; dat wilde ik ook zo. Je kunt ze ook lezen als romans tegen de tijdgeest.’
CV Caroline Wahl
1995 Geboren in Mainz, Duitsland.
2015 Bachelor germanistiek en master Duitse literatuur in Berlijn.
2023 22 Bahnen.
2024 Windstärke 17.
2025 In augustus verschijnt in Duitsland Wahls derde roman, Die Assistentin, de assistent.
Caroline Wahl woont in Kiel.
Caroline Wahl: 22 banen. Uit het Duits vertaald door Ymke van der Staay. Cossee; 223 pagina’s; € 22,99.
Caroline Wahl: Windkracht 17. Uit het Duits vertaald door Ymke van der Staay. Cossee; 256 pagina’s; € 22,99. Verschijnt op 26 augustus.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant