Japanse literatuur Met humor en flair schreef Saou Ichikawa een beknopte debuutroman, waarin ze mensen met een beperking een stem geeft.
Saou Ichikawa, thuis in Yamato.
De afgelopen jaren zijn er in vertaling veel Japanse romans verschenen met het innerlijk leven van vaak gemarginaliseerde Japanse vrouwen en meisjes als onderwerp. In een aantal ervan speelt het al dan niet zwanger willen of kunnen worden een rol, zoals in de wereldwijde hit Borsten en eitjes van Mieko Kawakami.
Het radicaalste en indrukwekkendste voorbeeld is Wervel, het debuut van Saou Ichikawa, een boek dat door zijn beknoptheid nauwelijks een roman te noemen valt, maar dat de explosieve lading heeft van een kneedbom. Ichikawa sleepte er twee jaar terug als eerste auteur met een beperking de Akutagawa-prijs mee in de wacht, de belangrijkste literaire accolade in Japan. Daarnaast won het boek de Bungakukai-prijs voor Nieuwe Schrijvers en stond het op de longlist van de International Booker Prize.
Zoals de schrijver zelf is verteller Shaka aangewezen op een elektrische rolstoel en aan huis gekluisterd. Ze leidt aan myotubulaire myopathie – door een erfelijke afwijking hapert de aanmaak van spiermassa en is haar ruggenwervel kromgegroeid. „Al negentwintig jaar leefde ik in het nirwana”, schrijft ze, „sinds de dag dat ik in de tweede klas van de middelbare school bij het raam in het klaslokaal was flauwgevallen en het bewustzijn had verloren doordat mijn onvolgroeide spieren mijn hartfunctie en zuurstofinname belemmerden. Het was nu bijna dertig jaar geleden dat ik voor het laatst kreupel buiten over straat had geschuifeld.”
Shaka woont in Groepstehuis Ingleside (een ironische knipoog naar Anne of Green Gables), een kleinschalige zorginstelling van volledig aangepaste, voormalige eenkamerflats, haar nagelaten door haar ouders. Maar verwacht geen zijig of zielig verhaal: Shaka is cynisch van natuur en zit vol scabreuze, ‘ongepaste’ gedachten en haarscherpe observaties. Veel moet het ontgelden, zelfs de brave boekenwereld. „Ik verafschuwde boeken van papier. Je moest ze kunnen zien, kunnen vasthouden, bladzijden kunnen omslaan, een leeshouding kunnen volhouden en naar een boekwinkel kunnen gaan – ik verafschuwde het machismo van de boekencultuur die iedereen buitensloot die niet aan deze vijf vereisten van de ‘valide mens’ voldeed.” Nee, de sportwereld, „waar al die literaire types die pronken met hun fysieke zwakte zo’n pesthekel aan hebben”, is er wat Shaka betreft veel beter in geslaagd om ruimte te scheppen voor mensen met een beperking.
Noodgedwongen leeft Shaka grotendeels online. Ze is zeer actief op Twitter, al heeft haar account nauwelijks volgers. „Waarschijnlijk wisten mensen niet hoe te reageren op een nagenoeg bedgebonden, zwaar gehandicapte vrouw die aan de lopende band dingen tweette als: In een volgend leven wil ik terugkomen als luxehoer.” Daarnaast volgt ze online studies en klust ze onder pseudoniem bij als erotisch leunstoelschrijver. Ze windt zichzelf op met fantasieën, om dan weer, na het noteren van monosyllabisch gekreun, met distantie op te merken: „Wat was het toch een vreemd ecosysteem waarin deze betekenisloze letters – opgeschreven door een zwaar invalide maagd op leeftijd – geld in het laatste brachten door de honingpotjes van haar lezeressen te laten sidderen.”
In Japan, schrijft Shaka, gaat men ervan uit dat mensen met een beperking geen deel uitmaken van de samenleving. En dat het aseksuele wezens zijn. Wervel zit vol terzijdes over onderwerpen variërend van David Lynch tot activisme, maar het hart wordt gevormd door de verlangens van een gemarginaliseerde vrouw. Waaronder het verlangen naar een zwangerschap én een abortus. Shaka verwacht dat haar lijf een voldragen baby en een bevalling niet zal overleven, noch dat ze een baby zal kunnen verzorgen. „Maar een zwangerschap en een abortus, dat moet gewoon kunnen. Er is namelijk niets mis met mijn voortplantingsvermogen. Daarom wil ik een zwangerschap meemaken en een abortus ondergaan. Mijn droom is als een normale vrouw een kind in me te dragen en te laten aborteren.” Een gruwelijke droom, die je als lezer niettemin begrijpt.
Het winnen van de Akutagawa-prijs gaat altijd gepaard met veel media-aandacht, aandacht die Ichikawa heeft aangegrepen om het over achterstelling te hebben. In de Japanse geschiedenis, zo vertelde ze The New York Times, zijn gebreken en ziekte altijd iets schaamtevols geweest, iets om te verbergen. Sterker: zwangere vrouwen werd gezegd dat ze, mochten ze een zwaar gehandicapt iemand tegenkomen, een spiegel omhoog moesten houden om kwade geesten af te wenden. Na jaren vergeefse pogingen pulpromans en young adult fantasy gepubliceerd te krijgen, had Ichikawa zich voorgenomen mensen met een beperking een literaire stem te geven. Met daverend succes.
Zelden heb ik een onverschrokkener, schaamtelozer verhaal en met zoveel humor en flair opgeschreven verhaal gelezen. Het zal niet voor iedereen zijn, dankzij scènes die je niet in de koude kleren gaan zitten – ik denk dan aan het pornografische rendez-vous dat Shaka orkestreert, en de medische gevolgen daarvan. Bovendien kun je je als lezer betrapt voelen in vooroordelen waarvan je niet wist dat je ze had. Maar als iets van Ichikawa’s talent getuigt, is het haar vermogen je tegen je onbewuste aanvechtingen in mee te nemen in de gedachtewereld van iemand die voorheen onzichtbaar voor je was.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC