De nieuwe Poolse president wakkert vreemdelingenhaat van bovenaf aan. Premier Tusk en de middenpartijen in de EU moeten een manier vinden de migratie te beheersen binnen de grenzen van de rechtsstaat en de liberale democratie.
De beëdiging van Karol Nawrocki woensdag tot president van Polen is een nieuwe klap voor de liberale democratie in Europa. Nawrocki steunt de extreemrechtse ‘burgerpatrouilles’, die het recht in eigen hand nemen en migranten proberen tegen te houden. Daarmee wakkert hij het klimaat van xenofobie en racisme in Polen verder aan.
In 2023 won de christendemocraat Donald Tusk de Poolse parlementsverkiezingen van de radicaal-rechtse PiS, dat in de jaren daarvoor de Poolse rechtsstaat stelselmatig had ondermijnd. Met de zege van Tusk leek Polen weer terug te keren in de Europese familie van liberale democratieën. Broodnodige hervormingen, zoals een herstel van de onafhankelijke rechtsspraak, stuitten echter op een veto van de aan PiS gelieerde president Andrzej Duda.
In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.
Bij de presidentsverkiezingen van juni werd Tusks kandidaat verslagen door Nawrocki, die nog aanzienlijk rechtser is dan Duda. Daardoor is de positie van Tusk heel fragiel geworden. Ongetwijfeld zal Nawrocki Tusk het leven zuur maken, in de hoop dat PiS en andere rechtse partijen de parlementsverkiezingen van 2027 zullen winnen.
In Europa tekent zich een strijd af tussen twee visies op de samenleving. Aan de ene kant staat de liberale democratie die uitgaat van onafhankelijke rechtspraak en individuele grondrechten voor alle burgers. Aan de andere kant staat radicaal-rechts dat vindt dat de meerderheid (of de groep die zichzelf als meerderheid beschouwt) het recht heeft om anderen haar wil op te leggen. Onafhankelijke rechters worden gezien als vijanden van ‘het volk’. De grondrechten van minderheden en individuen kunnen worden geschonden, als de meerderheid dat wil.
Het is een breuklijn die dwars door alle westerse landen loopt. De EU is ontstaan als waardengemeenschap van liberale democratieën. Niet zo lang geleden konden Polen en Hongarije worden gezien als uitzonderingen die inbreuk maakten op de liberaal-democratische consensus in Europa. Nu staat die consensus overal onder druk, ook in de oorspronkelijke lidstaten in West- en Zuid-Europa, waar radicaal-rechts in opmars is.
Bovendien schuiven de middenpartijen steeds meer naar rechts op. Ook de regering van Tusk heeft grenscontroles ingevoerd. Zij stuurt migranten terug, in strijd met het asielrecht – al wordt zij onder druk gezet door Rusland en Belarus die migranten doorsturen om de EU te ontregelen. Daarnaast heeft Tusk gezegd dat hij het Migratiepact van de EU niet zal uitvoeren.
De middenpartijen staan voor een moeilijke taak. Terecht geloven zij dat zij migratie onder controle moeten krijgen, omdat radicaal-rechts anders nog sterker wordt. Maar als het centrum delen van de radicaal-rechtse agenda overneemt, maakt het niet alleen uiterst rechts sterker, maar draagt het ook bij aan de uitholling van de rechtsstaat.
Daarom moet het centrum een manier vinden om migratie te controleren binnen de grenzen van de liberale democratie. In Polen is nu te zien wat er gebeurt als uiterst rechts niet kan worden gestopt: vreemdelingenhaat die van bovenaf wordt aangemoedigd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant